Dae Mahaloy

Dae mahaloy, manonôdan mo na dikit sana an diperensya

kan pagkapot nin sarong kamot sa pagpugol nin sarong kalag.

Manonôdan mo na an mamoot bakong pagsandig,

asin an pakikiiba sainda bakong paghurandig. 

Manonôdan mo na an hadok bakong sarong kontrata;

asin an mga itinaong regalo bakong mga promisa. 

Popo’nan mong maakô an saimong mga kadaugan

na nakatungkahal an payo asin buklat an mata,

siring sa tigulang na igwang disposisyon,

bakong pusngak na nagpupurong-pusong. 

Papatagon mo na ngonyan an saimong aagihan,

nin huli ta an alagyan para sa aga mayo nin

kasiguruhan para saimong pagplanuhan. 

Dae mahaloy, manonôdan mong dawa

an saldang nakakatutong kun mangânan ka. 

Kun siring, ngonyan, dukaga an saimong tatanuman;

dekoraran an saimong kalag; dae ka na maghalat

sa sarong tawong maduhol saimo nin burak. 

Manonôdan mo na makakaantos nanggad ika;

na ika abang kusog asin labi kahalaga.

Mga Sinurublian

tigulang, Hiligaynon. gurang

alagyan, Hiligaynon. Agihan

Sinusog sa "After a While" ni Veronica A. Shoffstall [sinurat 1971]  na pinadara ni Norie Malazarte sa kagsurat kan 1997.

Yaman

Trees

To be a giant and keep quiet about it,

To stay in one’s own place;

To stand for the constant presence of process

And always to seem the same;

To be steady as a rock and always trembling,

Having the hard appearance of death

With the soft, fluent nature of growth,

One’s Being deceptively armored,

One’s Becoming deceptively vulnerable,

To be so tough, and take the light so well,

Freely providing forbidden knowledge

Of so many things about heaven and earth

For which we should otherwise have no word—

 

Poems or people are rarely so lovely,

And even when they have great qualities

They tend to tell you rather than exemplify

What they believe themselves to be about,

While from the moving silence of trees,

Whether in storm or calm, in leaf and naked,

Night or day, we draw conclusions of our own,

Sustaining and unnoticed as our breath,

And perilous also—though there has never been

A critical tree—about the nature of things.

 

Howard Nemerov [1920-1991]

Mirrors and Windows, 1958

Swimming sa Tangâ

Kansuarin tong nagkararigos kita

na Lolo Enteng sa dagat, itong garo

haranihon na kita sa Mauban?

Tanda ko kadto—pig-itsa niya ko

sa hararomon sa tahaw. Nag-irirarom

ako, dai baya tataong maglangoy.

Si irarom kan tubig madiklomon, dai

ko nakakahangos, nagkaralaugan

lugod nin tubig si talinga ko.

Nagbutwa ako, nagpaparakampay.

Tapos luminangoy parani si Lolo sako.

Maray ta nagâwal ko si likod niya,

nagkuyabit ako saiya. Nagpaparangirisi

kamo, nagpaparahibi ako.

Pag-uruli, nagralakaw kita pabalik sa Iraya.

Tapos may nahiling kita katong kadakul-

dakul na salabay, sa baybayon pig-aaratong.

Sa baybay, sinda garong nagkakaramang.

An iba, sa pampang nagkakaaralang.

Diskriminasyon

Susog sa “Discrimination” ni Kenneth Rexroth 

Mayo kong pakiaram sa mga tawo. 

Treinta y singko anyos na akong tood sainda. 

Anong labot ko kun makataid ko sinda sa jeep, 

O makasabay pagkakan sa mga restaurant, o sa lamesa.

Dai lang ko uyon kun an babaying ginagalang ko 

Makibayli sa saro sainda. Haloy ko na siyang 

Inagda sa harong pero habo niya man nanggad.

Mayo kong labot kun maski ngani si Irmana 

Makaagom nin saro sainda. Sabihon ta na sanang 

Namoot siya duman, pero isipa baya an saindang mga aki. 

An sistema ninda guro interesante, pero makangiri. 

Pustahan, ta kun igwa sana gayod oportunidad, 

Sarong aga, puwede na sana ninda kitang saralakaton. 

Akua baya’, abang babata’ baga ninda.   




2001/2011

Ná-ingás Si Kulás

             Náuranán siya maghapon.

Pigparahápag niya an Damulag na sa umá

tuminandáyag. Papuli na sa dálan, inawitan

niya an mga Manok na naghaharapon;

             uni na an Sinárom.

             Náumangan siya kan Bitúon.

Udô kan Damulag na natûmakan

sa Dalan mayong parong. Daing salugsog

an hibô kan Gúgon; an tunok kan Turog-

turog bakong hararom.

             Ná-úm-om siya kan Diklom.

Dawa sain maduman siya karon; ilusyon

sa Ilawod papasyaron; an baylihan sa Catigsan

dadayuhon; sa diklom kan dalan, paduman

             sa Kasiráman, mápahálon.

Relihyón

Buót silingón siní igwáng mas oróg kalangkáw na Kaglaláng na kun dai ta man kinakámo’tan, satong kinakahádlokan. Kadto, dai mo nanggad pagpaángguton an mga aníto ta nganing bulígan ka ninda, ta ngarig ihátag nila saimo an ginapangáyô mo. Ngonyan na panahon, sa pagtubód kan ibang mga agít-agitán na relihyón, mas igwa nin kamanungdanan kun an kinaugalíngon nagatúo sa mga linaláng na mas halangkáw saíya, o bagáman minátubod dángan nag-uutób sa mga gawí-gáwi o mga pagkasábot na makakabúlig saíya kun pa’no mabuhay, o sa pagpangítâ kun ano an ginapanúmdon kan Bathala, kan Diyos, kan Palíbot, kan Tao o kun ano man na Kusóg na nagpapapangyári sa gabos. Dawa anong relihyón marhay man basta dai ni minapalangkábâ o magpaháslô sa táwo. Magi kang relihyoso, sábi, alágad magi kang síring ta ngáni sanáng mapaáyo an sadíri mo. Mayo ni saro satô an may áram kan kamatuóran. Siling ganî ka’yan ni San Pablo, “an iba bal-an ta kag an ibán pa tinotôdan ta na sana.”

Mga Sinurublian sa Hiligaynon

Silingón, sabihon

Siní, kaini

Kinakahádlokan, kinakatakutan

Ihátag, itao

Nilá, ninda

Ginapangáyô, hinahagad

Kinaugalíngon, sadiri

Nagatúo, matubod

Pagpangítâ, paghanap, pag-áram

Ginapanúmdom, iniisip

Magpaháslô, maparaot

Mapaáyo, mapamarhay

Kamatuóran, katotoohan

Gáni, ngani

Bál-an, áram

Kag, dangan

Ibán, ibá

Biligaynon [Binikol sagkod Hiniligayon] kan “Religion.” Yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

Fallacies and Truths

Times and the Man

Relihyón

Buót silingón siní igwáng mas oróg kalangkáw na Kaglaláng na kun dai ta man kinakámo’tan, satong kinakahádlokan. Kadto, dai mo nanggad pagpaángguton an mga aníto ta nganing bulígan ka ninda, ta ngarig ihátag nila saimo an ginapangáyô mo. Ngonyan na panahon, sa pagtubód kan ibang mga agít-agitán na relihyón, mas igwa nin kamanungdanan kun an kinaugalíngon nagatúo sa mga linaláng na mas halangkáw saíya, o bagáman minátubod dángan nag-uutób sa mga gawí-gáwi o mga pagkasábot na makakabúlig saíya kun pa’no mabuhay, o sa pagpangítâ kun ano an ginapanúmdon kan Bathala, kan Diyos, kan Palíbot, kan Tao o kun ano man na Kusóg na nagpapapangyári sa gabos. Dawa anong relihyón marhay man basta dai ni minapalangkábâ o magpaháslô sa táwo. Magi kang relihyoso, sábi, alágad magi kang síring ta ngáni sanáng mapaáyo an sadíri mo. Mayo ni saro satô an may áram kan kamatuóran. Siling ganî ka’yan ni San Pablo, “an iba bal-an ta kag an ibán pa tinotôdan ta na sana.”

Mga Sinurublian sa Hiligaynon

Silingón, sabihon

Siní, kaini

Kinakahádlokan, kinakatakutan

Ihátag, itao

Nilá, ninda

Ginapangáyô, hinahagad

Kinaugalíngon, sadiri

Nagatúo, matubod

Pagpangítâ, paghanap, pag-áram

Ginapanúmdom, iniisip

Magpaháslô, maparaot

Mapaáyo, mapamarhay

Kamatuóran, katotoohan

Gáni, ngani

Bál-an, áram

Kag, dangan

Ibán, ibá

Biligaynon [Binikol sagkod Hiniligayon] kan “Religion.” Yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

Heroes

Pag-intindí

Sarong dakulaon na pabor na puwedeng itao o ipangdalók sa tawo. Gabos kita muyá kag kinahánglan et aténsyon, apwera na sana sa pirang santo (mâwot ninda an pag-intindí sang Ginóo). Kun kita binibisto, kinikilala, pinaparada, kita iniintindí nin labí-lábi. An ungâ ngani nagpaparahibi kun dai siya iniintindí. Kita gabos siring man—maski ngani an pinakamalaot na tawong inaapod nindang kriminal. Tibaad nagi siyang pusakal ta mayo saiyang nag-intindí kadtong mga oras na kinahanglan niya ‘ni. Sa Belgium, na enot na nagrumpág kan capital punishment, daí pig-iirintindí an mga príso. Nag-aabot iní sa puntong an iba saíla nagpapabirítay na sana. An pag-intindí

 iyo na gayod an pinakahalangkáw na klase kan pagrespeto sa tawo. Bako an grabeng pagkaungís kundi an dai saiya pagbúgno, an minalúgad sa puso kan tawo. Sa istorya kan satong kalibútan, an mámimidbídan tang mga tawo iyo idtong mga naghátag sang atensyon samga pangangaípo kag kamâwotan, sa mga sákit budâ kaogmahan, sa mga isip asin kanigóan kan ibá.

Mga Sinurublian

Malahalon, Hiligaynon, mamahalon

Nga, Hiligaynon, na

Ipangdalok, Hiligaynon, ipag-imot

Kinahanglan, Hiligaynon, kaipuhan

Et, Akeanon, nin

Sang, Hiligaynon, kan

Ginóo, Hiligaynon, Diyos

Unga, Hiligaynon, aki, pusngak

Pinakamalaot, Hiligaynon, pinakamaraot

Saila, Hiligaynon, sainda

Pagbugno, Hiligaynon, pag-tîno

Kalibutan, Hiligaynon, kinâban

Naghatag, Hiligaynon, nagtao

Biligaynon [Binikol sagkod Hiniligayon] kan “Attention.” Yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

Pag-intindí

Sarong dakulaon na pabor na puwedeng itao o ipangdalók sa tawo. Gabos kita muyá kag kinahánglan et aténsyon, apwera na sana sa pirang santo (mâwot ninda an pag-intindí sang Ginóo). Kun kita binibisto, kinikilala, pinaparada, kita iniintindí nin labí-lábi. An ungâ ngani nagpaparahibi kun dai siya iniintindí. Kita gabos siring man—maski ngani an pinakamalaot na tawong inaapod nindang kriminal. Tibaad nagi siyang pusakal ta mayo saiyang nag-intindí kadtong mga oras na kinahanglan niya ‘ni. Sa Belgium, na enot na nagrumpág kan capital punishment, daí pig-iirintindí an mga príso. Nag-aabot iní sa puntong an iba saíla nagpapabirítay na sana. An pag-intindí iyo na gayod an pinakahalangkáw na klase kan pagrespeto sa tawo. Bako an grabeng pagkaungís kundi an dai saiya pagbúgno, an minalúgad sa puso kan tawo. Sa istorya kan satong kalibútan, an mámimidbídan tang mga tawo iyo idtong mga naghátag sang atensyon samga pangangaípo kag kamâwotan, sa mga sákit budâ kaogmahan, sa mga isip asin kanigóan kan ibá.

Mga Sinurublian

Malahalon, Hiligaynon, mamahalon

Nga, Hiligaynon, na

Ipangdalok, Hiligaynon, ipag-imot

Kinahanglan, Hiligaynon, kaipuhan

Et, Akeanon, nin

Sang, Hiligaynon, kan

Ginóo, Hiligaynon, Diyos

Unga, Hiligaynon, aki, pusngak

Pinakamalaot, Hiligaynon, pinakamaraot

Saila, Hiligaynon, sainda

Pagbugno, Hiligaynon, pag-tîno

Kalibutan, Hiligaynon, kinâban

Naghatag, Hiligaynon, nagtao

Biligaynon [Binikol sagkod Hiniligayon] kan “Attention.” Yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

When a father gives to his son, both laugh; when a son gives to his father, both cry

Mánggad

An mánggad o kwarta bakong grasya, bako man disgrasya. Ini segun sa kun pa’no nákua sagkod kun pa’no ginagamit. Pwede nganing sabihon na mas hapós an magin matinao, kag pirming naghihirás kaini kaysa mayo kaini. An ikinaiba sana kan igwang kwarta sa mayo, iyo an gahum, o kapangyarihan. Kaya gayod an mayaman labi na sana man an pagkahambog sagkod paabaw-abaw. Alagad ngonyan, uminabót na an tiempong an kayamanan saro nang kaulangan. Ngonyan, kaipuhan kan mga mayaman bakong magasto, bakong gayong magarbo. Mas marhay saindang dai nabibisto; mas marhay ngani na dai sinda bisto. Gabos nauuri sainda. Hinaharanap sinda kan mga taga-luwas. Dinudurukot sinda kan mga bandido; tinitirira sinda kan mga terorista. Huruphurupon ta, mas mayád man giraray an palakaw kan mga matuod na manggaranon kaysa sa gobiernong puwedeng imukna kan sarong ambisyosong pigado. Pag-abot kan tiempong yaon na siya sa poder, siya maha’bon kan yaman kan banwaan, malangkaba kan kapangyarihan, dangan papatioson itong mga nagpasakit saiya.  

Susog sa “Wealth” na hale sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

Heroes

This school year, our search is on for the new batch of heroes.

Despite the ill effects of the media and other similar influences, we would want to think that a culture of admirable students still pervades our schools today.

Everyday we see them going in and out of the campus, baring their persons in commendable degrees—a well-mannered, dutiful, cultured lot, whose real persons and stories need to be emulated; or to the very least, appreciated, at least appreciated.

We are inspired by students who are courteous, basically tactful, reasonably straightforward, and not necessarily quiet. We see hope in a devoted student who keeps his word about submitting his late paper on Friday. Or what a delight it would be to meet a young junior who greets you one unholy afternoon with a forthright smile and a warm “Hi, Sir!” or “How are you, Ma’am?”  By these students we cannot just help but be astonished. And inspired.

We see streaks of hope in a student who gives way to a teacher when he passes by their clique. We most admire one who asks to be given a task not only because he knows he will be graded for it but because he or she is convinced that there is something to learn from it.

How about a student who offers a teacher to carry their notebooks to and from their classrooms? Or an anonymous someone—barely a class officer—who readily borrows the eraser from the teacher and cleans the writing on the board?

We can’t help but be amazed by these admirable values which are redundantly the essentials. Sadly, however, some of our students may not be through getting to know them or any aspect of genuine learning, which can prepare them for life.

Yet, all the same we remain optimistic that we have hope in some others who are otherwise—who do otherwise. So we move on to looking beyond what is obvious here and now. Frankly we believe it is not so hard to find a hero, an odd man out. Daily we launch a search for a student who does not conform to a culture that is tolerant of the vices of a child, the whims of Peter Pan or the caprices of a Dennis the Menace.

He or she is one growing person who is willing to live and live well in good manner. One who will succeed and whose name will be worth every frame in a world’s nameless, priceless, unadvertised, and insignificant hall of fame—because he or she will be one etched in a teacher’s heart—one who will inspire the teacher enough until his or her retirement.

It will not be so difficult to stumble on admirable persons who can make sense of what we have been doing the most of our lives. The search for these persons has always been on going.

There are some students out there whose young lives can shed light to others—some who can deserve to be called not just students, but scholars.

Mánggad

An mánggad o kwarta bakong grasya, bako man disgrasya. Ini segun sa kun pa’no nákua sagkod kun pa’no ginagamit. Pwede nganing sabihon na mas hapós an magin matinao, kag pirming naghihirás kaini kaysa mayo kaini. An kinaiba sana kan igwang kwarta sa mayo, iyo an gahum, o kapangyarihan. Kaya gayod an mayaman labi na sana man an pagkahambog sagkod paabaw-abaw. Alagad ngonyan, uminabót na an tiempong an kayamanan saro nang kaulangan. Ngonyan, kaipuhan kan mga mayaman bakong magasto, bakong gayong magarbo. Mas marhay saindang dai nabibisto; mas marhay ngani na dai sinda bisto. Gabos nauuri sainda. Hinaharanap sinda kan mga taga-luwas. Dinudurukot sinda kan mga bandido; tinitirira sinda kan mga terorista. Mas mayád man giraray an palakaw kan mga matuod na manggaranon kaysa sa gobiernong puwedeng imukna kan sarong ambisyosong pigado. Pag-abot kan tiempong yaon na siya sa poder, siya maha’bon kan yaman kan banwaan, malangkaba kan kapangyarihan, dangan papatioson itong mga nagpasakit saiya.

Susog sa “Wealth” hale sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.