Sa Sakuyang Mga Hinablos

Tributes to Hard Work and Diligence 

Mahihigos an mga miembro kan satong pamilya. Nagdakula sinda sa marhay na paarog kan saindang mga ginikanan na dai sana magtrabaho kundi maglapigot ta ngani na makaantos sa buhay na ini. (Everyone in our family is hard-working. They were raised by parents who had valued not only hard work and industry but also diligence as key to living a good life.)

Satuyang basahon an saindang mga istorya—dawa ngani sa halipot na tiempo (sagkod espasyo) sana. Logod sa mga pasabong na ini para saindo—mga hinablos ko—orog kamong maghinigos kun an sadiri na man nindong toka mag-abot na. (Let us read their stories—brief or shortened they might be. May these experiences inspire you all—my nieces and nephews—to also work hard when your turn comes.)

LOLO AWEL, Inaapod man kaidtong Dodoy

Manuel Cepe Manaog, mga 30s, kadtong 1970s. Nagdayo sa liblib na barangay—nagtukdo sa Bolaobalite Elementary School ta ngani na mataparan an kinahanglan sa trabaho niya. Nag-iskusar na magkinayod—tinios gayod an pungaw asin kawa’ran kan saiyang esposa—para sana sa nagdadakula niya nang pamilya.

LOLA EMMA, An Inaapod nindang Manay Emma

Emma Saavedra, mga 20s, kadtong 1960s. Sinarigan kan pamilya komo matuang aki ninda Emiliano sagkod Margarita. Nakatapos sa pagmamaestra, sinundan an inagihan kan padangat niyang ama. An pinagsweldo bilang maestra itinao sa magurang. Nakatabang sa pagpaayo kan harong na iniistaran asin kan saiyang mga tugang antes magdesisyon na magpamugtak sa sadiri niyang tahanan.

UNCLE AWE

Emmanuel Manaog, mga 20s, kadtong 1990s. Bilang matua sa anom na aki, pigsarigan siya kan ina na amay na nabalo. Nag-eskusar na makatapos bangud sa saindang kadaihan. Pagkagradwar sa kolehyo, guminibo nin paagi ta nganing tulos na maempleyo. An mga enot na sweldo ginastos para sa mga nguhod na irmano—tinabangan mapakarhay an saindang tamanyo. An puturo kan iba saiyang pinabuwelo.

UNCLE ANO

Neil Romano, mga 10s, kadtong 1980s. Susog sa pagpadakula kan ina niyang padaba, nagdakula siyang mahigos ata nang nagin mahugod. Nasarigan kan saiyang ina sa mga gibohon sa harong—minalinig, minalaba, kadakul gibohon poon aga asta sa hapon. Pinapangyaring malinigan asin maayos an harong asin palibot na garo baga saiyang sadiring kahadean, an tahanan kan pamilyang saiyang kaogmahan.

UNCLE ALEX

Alex Manaog, mga 30s, kadtong 2000s. Nagdayo sa lugar na harayo ta ngani na mapuslan an kursong tinapusan, an propesyon na napilian. Sa pinili na pigtrabahohan, naglapigot ta nganing makatipon dangan makahiras sa mga tugang. Saka man nagpamugtak sa sadiri niyang pagkaminootan. Sa paburu-bwelta sa sini nga trabaho, sa pagsige-sige bilang enhinyero, natataparan an mga mahal sa buhay asin ila nga pangangaipo.

UNCLE MENTZ

Clemente Manaog, mga 10s, kadtong 1980s. Pirang bakasyon nag-istar sa harong kan lolahon sagkod lolohon. Nasarigan kan duwang gurang na garo baga bilang atang kan matinauhon niyang magurang. Nagtrabaho sa mga gibohon sa oma kan saiyang lola; pinatabang kan mga magurang sa kun siisay sa pamilya; tinios an mga lamuda asin pagmatá.

AUNTIE MOMMY CHING

Rosario, mga 20s, kadtong 1990s. Sinugo kan mga sirkumstansya sa pamilya na makiistar sa iba, dangan nakibagay sa kung anong mga kanigoan ninda. Inusar an nanudan sa magurang na pakikipagkapwa. Nakiogma, dai sana nakiiba; an magayagayang paminsaron pirmi niyang dara-dara. Nag-aarang na makatabang kun minabisita sa mga tugang.

Sinurublian na Mga Tataramon sa Hiligaynon

Asin An Mga Kahulugan sa Bikol asin Ingles

hinablos, pamangkin, sobreno, sobrena; nephew, niece

ginikanan, magurang, parent

tiempo, oras, panahon; time, moment

kinahanglan, kaipuhan, needed

mahugod, mahigos, industrious

mapuslan, mapakinabangan, make use

paminsaron, pag-iisip, disposition

DISCLAIMER

Kun maririparo nindo, an kada saro sa mga usipon na ini susog sana sa partikular na tiempo sa saindang buhay, kun kansuarin napahanga ninda ako kan saindang mga ginibo. (You will notice that each of these stories refers to a particular period in their lives in which I particularly learned and/or witnessed and am continually amazed by their hard work and diligence.)

But I know these stories are very limited. In fact, I consider these only as snippets (perhaps only keywords) to the full chapters of the book of our lives, which, for now, only exists in my head. What I do know is that as you grow older, you will help me revise these stories about your parents. Time will come, you will tell these stories to me. By then, I am sure, we will not run out of beautiful things to talk about.

Ciudad kan Roxas

25 Hunyo 2014

Obra et labora

Aga sa opisina nakatukaw ka sa imo nga lamesa, garo binubutingting an mga files sa saimong vertical folders. Garo igwa kang pigpaparahanap. Makiling ka sa wala, bubuksan an sulong-sulong kan lamesa. Maka’lot kan buhok ta garong naggagatol. Sa orasan mo, alas nwebe y media pa sana. Magagayon palan an pagkahilera mo kan mga folder. Matindog ka, magayon gayod magtahar kan mga lapis na ini. Haralaba pa pero pudpod na an mga puro. Taharan mo an duwa.

Sige, maglista ka kan mga tatapuson mo ngonyan. Ano na ngani to? Ano na ngani si huri mong project? Garo si folder sa puro an eenoton mo, bakong iyo? Garo baga dai pa natapos si sa sarong project. Dai pa palan tapos an ginigibo mo sa file na ito. Taposon mo muna to. Mag-apod ka muna. Apodan mo si kaopisina sa balyong department. Ano na ngani si tuyo mo saiya?

Sa poon, pormal man daa an pataratara nindo sa kada saro. Ito man daang obra sa opisina man nanggad. Ara atyan, mauunambitan mo saiya na nagtaas na naman an gasolina kaya garo naisipan mong mag-commute na sana pasiring sa opisina. Ay iyo? Maistorya na man si nasa balyo na pig-iingatan niyang dai magparakakan nin mahahamis kawasa at risk siya na magka-diabetes, sabi kan doktor niya. Hambal mo na logod saiya na updan ka niyang magparegister sa Mayor’s Fun Run sa Domingo ta nganing makaexercise man kamo, bako sanang anas trabaho. Sige na logod, atyan na lang. Tibaad magkadungan kamo sa lunch sa canteen, sabi. 

Haen ka na ngani kansubago? A, gigibuhon mo na palan itong surat para sa LGU, pero garo break time na. Magkape ka muna. Mantang nagkakape, habo mong pagparairisipon si mga ginigibo mo. Mapapanlingaw ka. Pagkatapos mabuwelta ka na sa lamesa mo, yaon an gibong dai mo matapostapos. Sige, poon ka na.

Nawalat mong bukas an door, ta garo mainit sa laog kansubago. May malaog na kabisto. Siya ni idtong saro man na parapalimanliman. Mabâbâ. Siya ni idtong kadakul aram na paiplî—tsismis sa opisina, mga manlaen-laen na kamanungdanan sa pamilya, mga kung anong uso sa Shangri-la o Divisoria; mga katuyawan sa mga nag-aasensong pag-iriba, sagkod kung ano-anong klase nin paghagad sang simpatiya.

Ika man pigpaparadangog mo nanggad siya, pareho kamong mga parapalimanliman. Sibot-sibot man daa kamo sa saindong ginigibo; dai man talaga kamo nagtatrabaho. Mga kabangang oras an masasayang sa urulay nindo. Mahali na an amigo mo kawasa nag-ring na an telepono. Sisimbagon mo. Nakangirit ka ta sibot ka na naman kuno.

Makukulbaan ka ta an nag-apod kinnukulibat ano na an nangyari sa project sa enot na folder kansubago. Masimbag ka saiyang kadakulon ka pa kayang pigtatapos. Sákô gid, silíng mo. Sige logod, sabi niya. Maghilingan na sana daa kamo sa amo ning oras sa amo ning lugar, para i-discuss idtong project. Iyo. Sa scratch paper mo sa desk, bibilugan mo idtong project na pinagiromdom saimo. Ini an eenoton mo.

Lunch na palan. Sige, pangudto ka na muna lugod. Sa cafeteria makakan ka. Igwang sarong kaopisinang maagi sa saimong lamesa. Namarapara? Kinukumusta ka sa saimong obra. Kadakuldakul kong gibo, masimbag ka.

Susog sa “Natural and Unnatural Time” na yaon sa Time and the Art of Living ni Robert Grudin. Nalagda sa New York: Harper and Row, 1982, p. 163.

Jerome Mendoza Hipolito

Sarong Pagbasa kan “Ki Agom” ni Niño Manaog
Facebook Post by Jerome Mendoza Hipolito on Wednesday, May 23, 2012 at 11:19pm

Saro na garo sa mga nakakauyam na pwedeng mangyari sa sarong tawo kun minahali sa harong iyo, na maabutan nin uran sa dalan. Mabasol na sana ini kun nata dai niyan na pigsuksok sa bag an saiyang payong, mala ta nagduwa-duwa kun dadarahon ini o dai, magayon kaya an oras kan paghali niya sa harong.

Kaya kan biglang pigbulos kan langit an saiyang kulog boot, kan daing patabi ining nag-ula kan saiyang laog, Dai siyang naginibo kundi an magpandong kisera kan saiyang panyong gurusot mantang babagtason an dalan pauli, duman kun sain naghahalat an saiyang namumutan.

Alagad kun tutuoson, tano kaibuhan, sabaton an uran kan su babaying agom, nata dai na sana siya magpahuraw kun baga ngaya sa sarong waiting shed o maghapit ngaya baga sa sarong haraning tindahan asin magbakal baratuhon na payong. Ano an nagpugol saiya na magpundo muna, maghalat, mag-isip nganing dai mabasa, dai magkasipon o magkakalintura?

Sa enot na pagbasa kan rawitdawit, romantiko an agom na lalaki, pigtuyaw tulos kaini an kamuntakan kan su babayi na basa-basa kan tubig uran mata ta naunambitan niyang nagtutururo an su'ot [niyang] palda. Kun siring makusugon na marhay an uran. Asin masasabing dawa gurano kakusog kan su uran, pigmarhay kan babayi na pumuli, tano daw? bako daw nagpirit ining magpuli dawa mangkusog kan bulos kan uran dara kan takot kaini, kiisay? Taslot sa agom na lalaki.

Kun Kaya sa ika limang linya nagtarakig an saiyang ngabil dara kan parehong takot asin bako kan lipot sa luwas? Makaduda an maburak na tataramon kan lalaki lalo na an, mari digdi nagparasain ka, Ne? Dawa pwedeng sabihon na rhetorical question,pwede man ining sarong hapot kan tawong daing pagtubod sa agom. An mapakusog kaini iyo an nasabi kan lalaki, nagparapauran ka na naman pauli? An boot sabihon sana, bako ini an enot na napanyaring pinirit kan agom na babayi na pumuli dawa maraot an panahon.

Sa hurihan kan rawitdawit, Dai diriktang pigsambit kun ano an dai masisigbo, sa romantikong paghiling-pagkamoot garo, alagad sa ibang anggulo, takot kan agom na babayi sa agom na lalaki an maurog, an dai nanggad masisigbo, maski magparapauran [pa siya]. 

Reference

Chancoco, Jose Jason, ed. (2005) Salugsog sa Sulog. Tomo Uno, Naga: OragonRepublic.com. p. 32.

Se7en Da4s Mak3s 0ne W3ak

An trabaho ta sagkod kalingaan, na paoro-otro sa pitong aldaw kan sarong semana, iyo an nagpapahiro sato. Aru-aldaw garo kita minasakay sa Ferris wheel—minasakat, minababa; kis-a nahahangog kita; kis-a man nakakahingalo kita. Kawasa igwa man daa kitang pinagkakaabalahan, dai kita nalalangkag. Sa kada aldaw na nag-aagi, garo man daa sibot-sibot kita sa satong ginigibo.

Alagad magayon an realidad na ini. Napapamarhay an iribahan tang mga individwal na tawo sagkod an satong sociedad. Nagpapadagos an dalagan kan buhay—sa barangay, sa banwaan, sa siyudad. Por dahil diyan, daing gayo magamo an satong buhay sa kinaban. Kapwa sociedad kag individwal napapamarhay.

Para sa satong trabaho, an satong diskanso amo an regalo. Ukon magsala, naipapagamiaw sato na kita uripon kan siring na kaayusan; kaya an pagmati ta mayo na kitang kapas na baguhon ini. Huna ta logod, kita nag-uuswag, saboot logod niyato kita nagtatalubo. Alagad, padagos sana an paghuna-huna tang ini.

Kawasa nagbabara-ba’lotan an satong pagtrabaho sa indi pagtrabaho, huna ta logod an trabaho sarong pagkastigo, asin an satong kalingaan daing siring man na kamurawayan. Kawasa ta may yara sang oras an satong trabaho, an balor kaini susog sa oras o tiempo, bako sa kun ano man nanggad an satong naginibo. Kawasa an satong obra por ora, igwang istruktura, huna ta man logod sa satong kalingawan kaipuhan mayo sana nin postura.

Nababagol an buhay ta sa paoro-otrong agi kan mga aldaw. An Lunes, iyo an Aldaw nin Kasiributan; Martes, Mierkules, Kasagsagan; Huwebes, adlaw nin Kapagalan, na papadiskansuhon kan Biernes, na iyo an garo baga GRO na minakitik asin minatao nin hingalo sa hapo ta nang mga lawas, an promisang aldaw kan Kasiraman na mayo man nin kasiguruhan.

An promisang ini segun man sana sa paghuna-huna na minagayon an buhay ta sa kalingaan sa duwang adlaw na mayo kita nin obra. Siempre an promisang ini dai man nauutob. Pagdatong kan Sabado sagkod Domingo, nalilingawan ta na an mga nangyari sa nag-aging semana—marhay man o malain—minaha’dit, minaandam naman kita liwat sa Lunes na paabot pa sana.

Sinurublian sa Hiligaynon

kis-a, minsan

magamo, magulo

ukon, o

indi, dai

may yara, igwa

Susog sa obra ni Robert Grudin, Time and the Art of Living. New York: Ticknor and Fields, 1982, 156.

Se7en Da4s Mak3s 0ne W3ak

An trabaho ta sagkod kalingaan, na paoro-otro sa pitong aldaw kan sarong semana, iyo an nagpapahiro sato. Aru-aldaw garo kita minasakay sa Ferris wheel—minasakat, minababa; kis-a nahahangog kita; kis-a man nakakahingalo kita. Kawasa igwa man daa kitang pinagkakaabalahan, dai kita nalalangkag. Sa kada aldaw na nag-aagi, garo man daa sibot-sibot kita sa satong ginigibo.

Alagad magayon an realidad na ini. Napapamarhay an iribahan tang mga individwal na tawo sagkod an satong sociedad. Nagpapadagos an dalagan kan buhay—sa barangay, sa banwaan, sa siyudad. Por dahil diyan, daing gayo magamo an satong buhay sa kinaban. Kapwa sociedad kag individwal napapamarhay.

Para sa satong trabaho, an satong diskanso amo an regalo. Ukon magsala, naipapagamiaw sato na kita uripon kan siring na kaayusan; kaya an pagmati ta mayo na kitang kapas na baguhon ini. Huna ta logod, kita nag-uuswag, saboot logod niyato kita nagtatalubo. Alagad, padagos sana an paghuna-huna tang ini.

Kawasa nagbabara-ba’lotan an satong pagtrabaho sa indi pagtrabaho, huna ta logod an trabaho sarong pagkastigo, asin an satong kalingaan daing siring man na kamurawayan. Kawasa ta may yara sang oras an satong trabaho, an balor kaini susog sa oras o tiempo, bako sa kun ano man nanggad an satong naginibo. Kawasa an satong obra por ora, igwang istruktura, huna ta man logod sa satong kalingawan kaipuhan mayo sana nin postura.

Nababagol an buhay ta sa paoro-otrong agi kan mga aldaw. An Lunes, iyo an Aldaw nin Kasiributan; Martes, Mierkules, Kasagsagan; Huwebes, adlaw nin Kapagalan, na papadiskansuhon kan Biernes, na iyo an garo baga GRO na minakitik asin minatao nin hingalo sa hapo ta nang mga lawas, an promisang aldaw kan Kasiraman na mayo man nin kasiguruhan.

An promisang ini segun man sana sa paghuna-huna na minagayon an buhay ta sa kalingaan sa duwang adlaw na mayo kita nin obra. Siempre an promisang ini dai man nauutob. Pagdatong kan Sabado sagkod Domingo, nalilingawan ta na an mga nangyari sa nag-aging semana—marhay man o malain—minaha’dit, minaandam naman kita liwat sa Lunes na paabot pa sana.

Sinurublian sa Hiligaynon

kis-a, minsan

magamo, magulo

ukon, o

indi, dai

may yara, igwa

Susog sa obra ni Robert Grudin, Time and the Art of Living. New York: Ticknor and Fields, 1982, 156.

Cause and Effect

This summary is not available. Please click here to view the post.