Man and dog

Sa The Grey na binidahan ni Liam Neeson ngonyan na 2012, an walong survivor sa nagbagsak na eroplano haling Alaska— kabali an karakter niyang si John Ottway—nagkagaradan man giraray pagkatapos.

Guardia kan sarong oil drill team sa Alaska si John Ottway. An apod niya sa trabahong ini—“job at the end of the world,” kun sain an kairiba niya mga “fugitives, ex-cons, assholes, men unfit for mankind.” Kadaklan kan mga yaraon duman mga pusakal, hinarabuan kawasa sa danyos ninda sa sociedad.

Patapos na an kontrata ni Ottway, pinapauli na siya. Alagad kan solo-solo siya sarong banggi, nagsurat siya sa agom niya, dangan nagprobar siyang maghugot. Kan babadilon niya na an sadiri nin shotgun sa kadikloman kan niyebe, nag-alulong an mga lobo (wolves). Nakulbaan siya kaini. Dai siya nadagos maghugot.

Pauruli na sinda kan kairiba sa drill team; tapos nag-crash an eroplano. Sa gabos na sakay, walo sana sainda an nagkaburuhay. Sa wreckage, an ibang nagkaburuhay naghaharadit nagngungurulngol ta nagkagaradan sa impact an mga pag-iriba ninda. Si Ottway nakaapon sa harayo. Pero pagkagimata niya, hinaranap niya si iba. Nakabalik siya sa binagsakan.

Dinulok niya si Lewenden, sarong kaibahan na nagtuturawis an dugo sa tulak. Naghaharadit na an ibang mga amigo ninda. Nagngunguruyngoy. Hinapot ni Lewenden si Ottway kun ano an nangyayari. Sabi ni Ottway saiya na magagadan na siya. Pinabagol ni Ottway an luong kan lalaki. Kinaulay niya ni kag pighapot kun siisay an saiyang namomotan. Kinaulay niya pa astang dai nagdugay, nautsan na ni.

Dai naghaloy, pinangenotan ni Ottway an grupo. Hinambal niya sa ilang maggibo sinda nin kalayo, nganing dai sinda magkaragadan sa lipot. Magharanap pagkakan dangan magharali sa crash site.

Pagharanap ninda nin mga nagkataradang kakanon sa wreckage sagkod mga bagay na magagamit, nahiling ni Ottway na ginuguyod kan lobo an sarong pasaherong babae, nag-uungol pa ni kan sagpangon kan layas na ayam. Sinaklolohan kuta ni Ottway alagad gadan na an biktima. Dinulak niya an ayam kaya kinaragat siya kaini. Nagkadarangog kan iba kaya nasaklolohan si Ottway. Kinarne kan lobo an tuhod niya pagkatapos.

Sabi ni Ottway na tibaad kuta nin mga wolves an lugar kun saen nag-crash an saindang eroplano. Piggagadan kan mga hayop na ini an mga tawong nararabay sa saindang balwarte. Hambal pa ni John Ottway sa iba, dai man kinakakan kan mga sapat na ini an mga tawo. Kinakaragat man lang ninda, sagkod ginagadan, sabi niya. Sa layas na kadlagan, tibaad mayo sindang ibang madalaganan.

Minaray logod nindang magharali, magparalarakaw maghanap nin rescue ta harayoon an saindang natubragan. Bago sinda naghali sa crash site ta nganing madulagan an mga wolves na nag-atake sainda, nanganam si Hendrick, sarong doctor. Iyo ni an sabi niya, “I feel like we should say something. I feel like with all these bodies all people have died, it doesn’t seem right for us to walk away. “God bless these men. Some of them are friends we could be lying here with them.” Nagtingag siya dangan naghambal, “Thank you for sparing us; and helping us. O, and keep that up, if you can.” Alagad, sa katapusan kan istorya, mayong naginibo an pangadie kan sarong survivor na doctor. Gabos sinda sa dalan nagkagaradan.

Sobra sa kabanga kan pelikula, nagparararalakaw nagparadurulag nagparatarandayag an mga survivor parayo sa mga lobo; alagad bago man ini natapos, saro saro sindang nagkaurubos. Kan saiya nang toka pagbantay pagka enot na banggi, inatake kan lobo si Hernandez pag-ihi kaini. Siya an enot na nagadan sa grupo. Kaya sabi ni Ottway magharali na sinda duman. Pagparalarakaw kan grupo parayo sa crash site, nawalat man si Flannery sa tahaw kan yelo kawasa dai nakayahan an lipot sagkod an halawig na lakaw. Nawalat-walat siya dangan inatake kan mga lobo.

Pag-camping na ninda sa taas kan kabukidan, nahangog sa halangkaw na altitude an negrong si Burke. Sa saindang pigtuytuyan, magdamlag nagparaduros nin makusogon. Pagkaaga, nakua si Burke kan pag-iribang saro nang yeladong bangkay. Si Talget napilay kan makasabit ni sa kahoy pagrulukso ninda pabalyo sa halangkawon na salog. Kan buminagsak na siya sa daga, hiniribunan tulos siya kan mga ayam dangan ginuruyod. Si Diaz napagal na sana man magparalakaw kaya nagpawalat na sa may gilid kan suba.

Sa kadudulag sa naghahapag na mga lobo, naglumpat si Hendrick sa suba tapos nagpaatong sa sulog, nakairarom siya sa dakulang gapo saka duman nalamos. Si Ottway iyo an nakahampang kan alpha male, an pinakahade kan mga wolves sa mismo kaining kuta. Dai na pinahiling an saindang pagdinulak, kan inatake ni Ottway nin kutsilyo an ido. Sa huring ritrato kan pelikula, nakahandusay si Ottway, sagkod an maisog na hadi kan mga ido.

Sa pagdulag kan mga survivor, ginuyod ninda an pamimilosopiya kan kagsurat kan istorya. Linangkaba kan pelikula an konseptong naturalismo na pinadaba kan Pranses na manugsulat na si Emile Zola, sarong pagtubod na an tawo oripon kan saiyang sadiring natura. Mayo nin magigibo an inaapod kan ibang free will, o fighting spirit. Para ki Zola, sagkod sa mga nagsurunod saiya, mayong ibang minapaitok sa buhay kan tawo kundi an saiyang Kalibutan, an gabos-gabos na mga bagay-bagay sa saiyang kinaban. Garo man sana sinabi kaini na mayo nin kapas an kalag na magpapangyari para an tawo maparahay o mabanhaw an saiyang kaugalingon sa katibaadan.

Linangkaba man kan pelikula an vulgarized na konsepto kan survival of the fittest. Sa naturalistang kinaban, an hadi kan kadlagan iyo an layas na ayam. Garo daing kapas an tawong lampas an an isog kan mga hinayupak na mga ayam. Dawa gurano kaisog kan tawong hampangon an saiyang kaiwal niyang ini sa kadlagan, magagadan siya ta magagadan.

Sa climax kan sugilanon, nagprobar si Ottway na tampadan an bagsik kag an isog kan mga lobo. Nagtrayumpo man kuta siya alagad, kawasa an tawo sagkod hayop parehong nagadan, lininaw sa pelikula na nungka madudulagan kan tawo an ungis kan kadlagan, an layas na kabihasnan, kun sain tibaad an hayop, bakong an tawo—an hadi kan kagabsan.

Sinurublian sa Hiligaynon

nakulbaan, nakilaghanan

kag, sagkod

sa ilang, saindang

naghambal, nagsabi

naglumpat, luminukso

manugsulat, parasurat

mabanhaw, masalbar

kaugalingon, sadiri

sugilanon, istorya

Servicio

“Ich dien,” iyo ni an panáta kan prinsipe kan Wales—maserbe ako. Sabi ni Jose Ortega y Gasset sa libron Invertebrate Spain, kadtong panahon an pagserbe bako sanang kagalang-gálang sagkod magayon gibohon kundi iyo sana ini an paagi ta nganing an tawo makapadágos, ta nganing an katawohan makaantos. Ngonyan na sana man an servicio bako nang gustong sabihon regalo,  kundi sarong kontrata; ngonyan saro na sana ining obligayon na an katumbas kwárta. Ngonyan na sana man an inaapod na servicio igwa nin presyo—kadaklan na beses halangkáwon pa an singil sa kagamáy na gibo. Alagad an totoong kantidad kan servicio sa tawo bako sanang kwarta, kundi an saiyang kalipayan, an saiyang kaogmáhan. An ginasiling tang servicio nagi na sana ngonyan isa ka produkto—ginapangdalok kun bagaman ipabakal, kaya tinatawad, binabarát—parating linalangkába sa mga karatula sagkod media na dai na man makatutubod.

Sinurublian sa Hiligaynon

kagamay, kadikit

kalipayan, kaogmahan

ginasiling, sinasabi

isa ka, saro na

ginapangdalok, pinapan-imot

Biligaynon [Binikol sagkod Hiniligayon] kan “Service.” Yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes A. Gaertner, Viking Press, 1990.

Pagtíos

pusongcheesecake.wordpress.com

Kun tinuyo mo gid nga magtios ka o mangin pobre, pwede tang sabihon na nagbabanal ka. Sabi ni Rainer Maria Rilke, sarong manugsulat na Aleman, an tawag sa sini, grosser Glanz von innen, ukon sarong dakulang kalangkabaan kan kalag. Mayo man talaga sato an muyang magtios, o mangin pobre, dawa na ngani para sato gabos iba-iba an pagiging pobre. Sa America, imol na an tawo kun mayo siyang maimbong na tubig sa gripo ukon mayo siyang kuryente sa harong. Dai ta man talaga aram an totoong balor kan kakanon, panapton, kag harong. Kun nagtitios kita, dai man gustong sabihon, dai na kita maogma. Bago man gabos na pobre bakong maogma. Mga tawo an nagpapaogma sato, bakong mga bagay. Alagad makaturutristi kun an kaimolan ta iyo an mangin kabangdanan para kita kontrolon ukon abusuhon ukon uripunon kan iba. Law-ay man na bangud sa satong kadaihan, marugado kita sa trabaho, o magadan. Mamundo kun uripunon logod kita kan satong kapwa, kun an lawas ta sagkod kalag dai na magdakula. Makangirhat gayod na kawasa mayong-mayo kita, manhabon kita sa iba o mabasag an satong pula. Pero an iba sa mga mayong-mayo talaga maoogma na, masisigla, mayo nang minama’ngay pang iba. Magayonon gayod kun mayo ni saro satong pobre. Pero kita bala magalipay? Makanuod daw kita kan sakit sa buhay? Magi daw kitang mas marhay?

Sinurublian sa Hiligaynon

gid, nanggad, talaga

nga, na

mangin, maging

manugsulat, parasurat

tawag, apod

sa sini, digdi

ukon, o

imol, pobre

panapton, gubing, bado

kag, sagkod, saka, buda

kaimolan, kapobrehan

kabangdanan, dahilan

law-ay, maraot

bangud, dahil

magalipay, maoogma

Susog sa “Poverty” na yaon sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990, 97. 

Pagtábang

Kun an tábang líbreng itinaó (mas marháy kun iyó), dángan man binísto kan nangaípo kainí, masasábi tang sarô ning kláse nin pagkámoot; dángan kun síring, iyó na gayód ni an pinakamarháy na giníbo kan tawo pára sa saíyang kápwa.

An mga darakulang táwo daí man nakakaántos kun sindá nagsosoroló-sólo. Alágad an mga pigádong nagtatarabáng-tábang, dawâ anóng óras nakakásaráng. Pero bakô man gabós na pagtábang marháy. Dai ka man maoogmá kun sa pagtábang mo napipirítan ka saná. Kun minatábang ka man na naghahalát nin balós o karíbay, mababaldê ka sana.

Kalabánan gánî, an pagtábang sa kapwa máyong naitataóng marháy. Kan áki pa daá si Hitler, naherákan siya dángan tinabángan kan nagkápirang mabobóot na Hudyó. Kan siya nagdakúla, naungís siya saindá dángan pinagaradán niya an pagkadakúl-dákul na mga Hudyó.

Sa pagtábang mo sa ibá, hingowáhon mong daí na siya giráray magsárig saimo. Magtábang kang sarô o duwáng beses saná, dai na diyan labí pa. Daí ka man maghalát nin anó man na balós. Kun iká man an natabángan, magpasalámat ka tulos; ma-ogmá ka. Dai man paglingawí an sábi kan mga guráng—kun an búlig itinaó mo sa oras mísmo nin pangangaípo, dóble an tábang na naitaó mo.

Sinurublían sa Hiligáynon

nakakaántos, nakakatíos

pigádo, nagtitiríos

nakakásaráng, nakakaráos

kalabánan, kadaklán na béses

gánî, ngánî

búlig, tábang

Susog sa “Help” yaon sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990, 111. 

Paghinólsol

Siring sa paghinayang o panganúgon, maninigo lang kag kaipuhan ta sana man nanggad maghinólsol. Kun kita nakagibo nin sala, ukon kita nakakulóg sa iba, kaipuhan lang na magpangayo kita sang dispensa, dangan magsolsol. An paghambal gayod sang “Pasensya” sana dai bastante, dai husto. Igwa nin sarong klase nin panganganugon—iyo ni itong pagbasol na igwang upod na “Kun tani,” o “kuta na” (na may yara sang lakot nga “gayod” o tibaad.” Kun binakal ko na kuta kadto si daga ni padi, ukon si Mario gayod si inagom ko, kun dai gayod ako nagloko—an arog kaining pagbasol, an siring na panganugon iyo an mágadan kan satong kalag. Maiskusar kitang lingawan an siring na kapaladan. Kun gugustuhon ta man nanggad, magigibo ta pa ni. Yaon pa an satong lawas. Kun napapagal, madiskanso sana kita. Sa pagturog, mabubulong kita. Igwa pa kitang oras.

Sinurublian sa Hiligaynon

paghinólsol, pagsolsol

kag, sagkod

maghinólsol, magsolsol

ukon, o

magpangáyo, maghagad

sang, nin

paghámbal, pagsabi

upod, kaiba

kun táni, kuta na

may yára, igwa

lakot, kaiba

nga, na

Susog sa “Regret” na yaon sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990, 116.

Sarong Bánggi

Kan sarong bánggi, pinunasan akó

ni Tátay tapos sinabihan, dai daa

‘ko magparabatad o mágparakáwat

maski sain.Piglabaran niya man

si Dódoy; tapos pinainóm kami

kan gina’ga niyang lákad-búlan.

Itong sunod na bánggi, 

matanga na nag-abot si Nánay.

Nagimata kami kan nagriribok; 

nag-iiriwal sinda ni Tátay.

Dai kaya dáa pigmamarángno 

an mgá áki nindá. Kayá dáa 

kamí kinákaralintúra na saná.

Baad mayong gibohon si Nanay 

para kami marahay. Sa aga, 

baad matanga na naman siya 

mag-uli hali sa madyongan. 

Baad apudon na naman ako 

ni Tatay sa papag, tapos kuguson, 

tapos hadukan, tapos babawan. 

Kun maghibi ako, baad kásturan 

naman ako ni Tátay. Baad sa aga, 

garó na naman ako may hílang.

Pakikiúlay

Iyó gayód ‘ni an kahulugán kan búhay. Kadaklán na béses, kitá nagtatarám o nakikipag-úlay: trangkílo tang kinakaúlay an sadíri ta; kun sa ibáng táwo man, nadadangóg kan ibá.  Kun kitá man minaísip, iniistoryá ta an sadíri ta saná, alágad bakô na ‘ni an kíha kun igwá kitáng ginigiromdóm o nagahímo nin áwit o komposisyón. Háros tanán na impluwénsya ta sa ibá ukón an gahúm náton na mapahúlag silá kawásâ sa áton nga pag-inistoryá. Sunód sa pagbása, mas dakúl kitáng naaaráman kun kitá nakikipag-úlay, bágay na mas kabaló kunó an mga báyi. Sa matúod lang, kaipúhan ta nga makipag-úlay. Makatakóton an búhay kun máyong istoryahánay. Atíd-atídon ta na saná an istórya kan bartolína, o an daíng pagtirînúhan sa saróng iribáhan, o bisán an daíng tararáman sa laóg kan presohán. An tawo nakikiibá ta ngáning may maistoryá. Kun kís-a, daw matak-án kitá sa mga inistórya, tibáad kayâ bastós an nagtatarám, waáy-pulós an ginahambál, máyong kamanungdánan an yinayamútam. Sa húsay na istoryahánay, an kalág ta nagkakamálay, an ísip ta naliliwanagáy, kitá nalilípay, nagsusûpáy.

Sinurublian sa Hiligaynon

iníistoryá, kinakaúlay

nagahímo, naggigíbo

tanán, gabós

ukón, o

gahúm, kapangyaríhan

náton, niyáto, ta

mapahúlag, mapahirô

silá, sindá

áton, satúya

Nga, na

Pag-inistoryá, pagtarám, pakikiúlay

kabaló, áram

kunó, daá

báyi, babáye

matúod, totoó

istoryahánay, urúlay

bisán, dáwa, maskí

maistoryá, makaúlay

kís-a, kadaklán na béses

daw, garó

matak-án, nasusúyâ, nababangít

inistórya, uruláy-úlay

waáy-pulós, máyong sáysay

ginahambál, tinátaram

húsay, marháy

nalilípay, naoogmá

Susog sa “Talk” na yaon sa Worldly Virtues: A Catalogue of Reflections ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990, 56.

Hugas

Pinada’tol an maitom niyang poklo

Sa labi kan lababong porselana.

Siya man nakahigda sa balyong kuwarto,

Nagsisigarilyo, nakatukro

Sa may bintana. Dangog-dangog niya,

An pagkuru-kuso niya kan saiyang bulbol.

Dangan an pag-awas kan tubig sa lababo.

An maragsik na pitik kan tuwalya.

An naghugas yaon na,

Nakangirit saiya, mayo nang ga’not,

Mayo nang angsod; nakahiling saiya

An nakatihaya sa rurunot nang kama,

Natatagalpo sa sadistang kagayonan,

Mantang an sadiring hawak, ralanog,

Namamarong. An saiya, malinig na,

Bako nang mapolot, nakapanlingaw na tulos

Sinublian sa Hiligaynon

pag-awas, pag-umbaw

Susog sa “Bathing” ni Kate Daniels, 1988

Salúd

An satuyang salúd saro nang isyung moral. Obligado kita gabos na magin maray an salúd. Kun nagkakahelang kita, dai buot silingon kinakastigo kita kan Diyos dahil sa satong kasa’lan o kara’tan na ginibo; ano man na pag-alaman bunga sana kan satong sadiring kakulangan.

Ano man na helang puwede tang likayan; an siisay man na naghehelang tibaad sa saiyang kalag igwang kaulangan. Dawa ngani an kadaklan na helang bunga kan kapabayaan, an iba por dahil sa kapaladan—herensia o kapalibutan—daing pagkaaram, o sabihon ta na sanang kamalasan. Mismo an pagkabangkag na magkaigwa nin marhay an salud, an pagkamasiri o paglikay kan lawas sa gabos na pag-alaman saro man na helang.

Kun kita nagkakahelang, napaparahay lugod kita. Napipiritan kitang horop-horopon kun anong klase an satong pagbuhay; nabibiyayaan an satong ispiritu. Kun kita nagsasakit, napapamati satuya an pag-antos kan iba. Berdugo kun magsugo an satong sadiring sakit, an sadiri tang kulog. Kadaklan na beses, dai ta maaraman kun igwang kamanungdanan an pagsakit—alagad kadaklan na beses, ining pag-antos an minatulod sato pasiring sa tama, pakadto sa husto, na tibaad nungka ta maaabot sa ibang paagi.

Detalye kan rebulto sa University Chapel
kan Ateneo de Naga. Rinitrato kan Septiembre 2011.

Sinurublian sa Hiligaynon

silingon, sabihon

pag-antos, pagsakit, pagtios

pakadto, paduman

husto, tama

Susog sa “Health” na yaon sa Worldy Virtues: A Catalogue of Virtues ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990. 

Pagtúyaw

Síring sa pagsílot, an pagtúyaw sa sarong bágay itataó mo saná kun hagádon saímo, úkon pigbayádan ka. Dawâ nanggigiríil ka na, nungka ka magtabúgâ o magtúyaw na garong ika na sana an igwang aram—na daw tanan nga salâ lang ang ginapangítâ mo, o na garóng ika na an butugón. Kakádlawan ka ninda; magsalâ, dakul kang makakaíwal.  Kun matúyaw ka, kaipuhan itong bakong suway sa háwak. Pwede ka man magtúyaw sa magalang na paági. Ihámbal mo an pagtúyaw sa mahinay na tataramon, itong dai nanduduhágî, itong dai nangrarátak. Ipasábot mo sa tinutúyaw an tanán na kaayúhan siní; dangan hatági sing damô nga konsiderasyon. Uróg na marhay na sabihon mo kun ano an kapás mong magtúyaw; silíngon mo man kun wâáy ka gid diretso nga magsilíng sang amó.  Salâ nganing pagtaram an ginasilíng nilang “constructive criticism.” Kabáli kaya digdi an mga gigibúhon mo ta nganing an nasambit nang bagay mahímô sing mas manámî kag mas maáyo. Kun siring, ini saro nang marhay na sílot; buót silíngon siní, liliwaton mo an mismong bagay na saimong tinutuyaw. Ini nangangahulugan saro nang bâgong obra, saro nang bâgong bagay; bakô na ning pagtuyaw.

Susog sa “Criticism” na yaon sa Worldly Virtues ni Johannes Gaertner. New York: Viking Press, 1990, 33.


Sinurublian sa Hiligaynon

ukon, o kun

daw, garo

tanan, gabos

ginapangítâ, hinahanap

kakádlawan, ngingirisihan

ihámbal, sabihon, taramon

mahínay, luway-luway

kaayúhan, karahayan

siní, kaini

hatági, tau-hán, ta’wan, ta’wi

sing, nin

damô, dakul

nga, na

silíngon, sabihon

wâáy, mayo

gid, nanggad

magsilíng, magtaram, magsabi

sang amó, kaiyan, kaini

ginasilíng, sinasabi

nilang, nindang

mahímô sing, magibong

manamî, marhay

maáyo, marhay

obrá, gíbo

Bikol Etymology

Silot, n.

1. Tibaad hali sa “Zealot.” Sa Biblia, sarong sekta sa tiempo ni Hesukristo na kun makatúyaw ki Hesus garong sinda na sana an maray na tawo, na daw sinda na sana an mga aki nin Diyos).

2. Sa Espanyol, abíso; sa Filipino, páyo; sa Ingles, advice.

Wishes

Delusions of grandeur

Power of One

Bread and Butter