Sabadong Aga sa McDo Katips

Nawawalat sa dila ko 
an hamis kan Sundae McDip.

A, iyo, huminiling ka na sako,

O, ano? Sige, turuhok lang;

kun mababasog ka baga ka’yan.

Mayo akong magigibo.

Hiling sana ta baad lamang

mawalat an memorya

kan maimbong mong paghiling

sa gilid kan wala kong mata.

Ngonyan ka man lang nanggad

huminiling sako, o kansubago pa?

An lipot kan Nestle Lemonade Pomelo

naggigira sa halanuhan ko,

Nahiling mo na’yan!

An matamis mong turuhok maaaliwalas 
sa lalawgon; an maimbong na presensya;

nagpapalibog, napapatindog sa natuturog,

nagpapala’tog, (an tultol nagiging bulabog).

Sige, hinihiling mo pa man nanggad ako

tinuturuhukan, hinuhubaan, ano man 
nanggad an magiginibo ko?

Garong mayo man gayo. Inom lang kita, 
kakan lang. Kakan, sapa, kakan, kakan, sapa.

O, nuarin ka pa mahiling giraray sako,

pagtungkahal ko tibaad dai ka na nakahiling:

A, iyo pa, hilinga daw yan; 
nakaturuhok ka pa sako,

alagad lagbas an hiling mo,

lagbas sa lanob, lagbas sa salming.

Hiling na; hiling pa. Mayong 
problema iyan sako.

Basta baga pagkatapos kong

mag-inom sa basong kamabaw an yelo,

mababasog ka na pag nagbuhat 
na ako sa tukawan. Maduman na’ko.

Kalinturádo

Maimbúng na maráy an tamóng na tinitípig ko

Sa kátre ming mag-agóm ngonyán na ága.

Garó itóng bángging piglábaran akó ni Nánay

Pagkatápos kong mágparabátad háli pagkáwat.

O itóng bángging pigbányusan niya si Dódoy

Tápos pinainóm siya nin gina’gang lákad-búlan.

Pag sunód na bánggi, pigparakúgos niya akó

Pagkatápos siyang págparakastahan ni Tátay.

Dai dáa kayá pigmamarángno an mgá áki nindá

Kayá gabós dáa kamí kinákaralintúra na saná.

Kalinturádo an mgá lúhang duminalíhig háli

Sa pisngí niya na nágtururó sa laláwgón ko.

Mayo man nanggad naginibo si Nanay

Para ako maumayan, para ako marahay.

Sa kátre ming mag-agóm atyán na bánggi,

Pagpaparalamudáon niya na namán akó.

Dai namán ako dudurugon kan agóm ko.

Garó daa kayá ‘ko pírming may hílang.

Bagacay, 1942

Susog sa Obra ni Clemente Manaog

Kan si Rafael San Andres mga pitong taon pa sana, dahil naman gayod sa kahisdulan, igwang nakalaog na crayola sa saiyang dungo. Mga pirang aldaw an nag-agi, mala ta maski ano an gibohon kan ina niyang si Visitacion, dai nanggad mahali-hali an crayola sa dungo kan aki.

Kan bulan na iyan, Mayo, igwa nin pa-Flores si Visitacion sa saindang harong sa Iraya. Dawa na ngani gayod makulugon ang dungo, nin huli ta igwa baya nin tandan na sopas na tanggo saka galleta an mga  aki, nagbale sa Flores si Rafael.

Sa saday na harong ni Visitacion, an mga aki minadarara nin mga sampaguita, gumamela, dahlia, dahon nin cypres na ginurunting na saradit. Maparangadie muna an mga gurang mantang an mga aki nakaturukaw sa salog. Dangan maabot sa cantada an pagpangadie ninda sa Espaniol. Dangan maabot sa parte na an mga aki masarabwag kan mga dara nindang burak sa altar ni Inang Maria. Magkapirang beses masabwag an mga aki nin mga burak segun sa cantada.

Sa mga pagsabwag ni Rafael kan saiyang mga burak sa altar, basang na sanang tuminubrag hali sa dungo niya an crayola. Nagparaomaw si Visitacion asin daing untok na nagpasalamat sa nangyari. Nin huli man sa nangyari, nangayo-ngayo si Visitacion na gigibohon kan pamilya an Flores de Mayo sa masurunod pang taon bilang pasasalamat sa pagkahali kan crayola sa dungo ni Rafael.

Poon kaidto sagkod ngonyan, pinapadagos kan pamilya ni Visitacion San Andres an saiyang panata na dae mababakli ni isay man. Hasta ngonyan, tinutungkusan kan pamilya San Andres an pasasalamat kan saindang mga apoon, patunay na binibisto kan tawo an karahayan kan Mas Nakakaorog.

Bisto Mo Ko, Ne? Ako Si Kulas

Bisto mo ko, Ne? Ako si Kulas,
idtong nanuparan mo kadto sa patubas.
Pagkahiling mong ito sako sa may luwas,
kadakuldakul na ayam sa daghan ko kuminurutipas.

Bisto mo ko, Ne? Ako ‘ni, si Kulas.
Nagkarigos ako sa salog, inihugas langkawas.
Pag sinarom sa bintana mo ika an nagbukas,
inawitan ta ka kaiba kan sakong kuwerdas.

Bisto mo ko, Ne? Si Kulas, abaana ‘yan.
Sarong banggi pigparakamros mo ko sa daghan.
Nagdagitab an ulunan sa liwanag kan bulan;
gusto ta kang magpondo pero habo mo man.

Bisto mo ko, Ne? Si Kulas baga ako.
Siisay itong kaakbay mo kansubago?
Saen mo nabisto ining Poncio Pilato?
Ta’no kinakabit ka kan maski kun sin-o?

Bisto mo ko, Ne? Ako baga ‘ni, si Kulas.
Ining Polanong winalat mo sana sa luwas,
gabos sa palibot ko kan uran binabagunas;
hilnga, rungas sa daghan ko asta ngonyan la’bas.

Brownout Blues

Mayo nang kuryente dai pa ngani alas-otso.
Dai niya lugod naplantsa si isusûlot mo;
Nagparagpadag ka na sana sa tinampo;
Pasiring sa trabaho rulukot lalawgon mo.

Pag udto an kuryente nagawarâ-warâ.
An Game 4 sa TV kan opisina napondong bigla;
Wala-tuo, taas-baba sige kang parapanlamudâ;
Raway mo sa Casureco mas maharang pa sa ladâ.
 
Naghapon mayong nag-andar na electric fan.
Nagbungkaras ka lugod sa init, sa alungaang,
Patuyatoy ka na sa mga migo mo sa luwasan;
Mga bote na ang kapot sa tungod kan tindahan.
 
Banggi na palsok pa an ilaw sa saindong sala.
Si Nene mo may darang esperma hali sa kusina;
Nahiling mo si umboy nagtuturog na sa kuna;
Dai ka na makahalat magladop sa kama.

Brownout Blues

Mayo nang kuryente dai pa ngani alas-otso.
Dai niya lugod naplantsa si isusûlot mo;
Nagparagpadag ka na sana sa tinampo;
Pasiring sa trabaho rulukot lalawgon mo.

Pag udto an kuryente nagawarâ-warâ.
An Game 4 sa TV kan opisina napondong bigla;
Wala-tuo, taas-baba sige kang parapanlamudâ;
Raway mo sa Casureco mas maharang pa sa ladâ.
 
Naghapon mayong nag-andar na electric fan.
Nagbungkaras ka lugod sa init, sa alungaang,
Patuyatoy ka na sa mga migo mo sa luwasan;
Mga bote na ang kapot sa tungod kan tindahan.
 
Banggi na palsok pa an ilaw sa saindong sala.
Si Nene mo may darang esperma hali sa kusina;
Nahiling mo si umboy nagtuturog na sa kuna;
Dai ka na makahalat magladop sa kama.

Bisto Mo Ko, Ne? Ako Si Kulas.

Bisto mo ko, Ne? Ako si Kulas, 
idtong nanuparan mo kadto sa patubas. 
Pagkahiling mong ito sako sa may luwas, 
kadakuldakul na ayam sa daghan ko kuminurutipas. 

Bisto mo ko, Ne? Ako ‘ni, si Kulas. 
Nagkarigos ako sa salog, inihugas langkawas. 
Pag sinarom sa bintana mo ika an nagbukas,
inawitan ta ka kaiba kan sakong kuwerdas.

Bisto mo ko, Ne? Si Kulas, abaana ‘yan.
Sarong banggi pigparakamros mo ko sa daghan. 
Nagdagitab an ulunan sa liwanag kan bulan; 
gusto ta kang magpondo pero habo mo man.

Bisto mo ko, Ne? Si Kulas baga ako. 
Siisay itong kaakbay mo kansubago? 
Saen mo nabisto ining Poncio Pilato? 
Ta’no kinakabit ka kan maski kun sin-o?

Bisto mo ko, Ne? Ako baga ‘ni, si Kulas. 
Ining Polanong winalat mo sana sa luwas, 
gabos sa palibot ko kan uran binabagunas; 
hilnga, rungas sa daghan ko asta ngonyan la’bas.

The View from Mt. Mayon

Certain dimensions are altered

by chance height or

deliberate distance.

On this slope at 25 hundred feet

rivers and roads,

hills and houses

Shrink. Even the sea is changed,

becomes a kitchen plate of blue—

so empty, so new.

And this proud breast-mountain

turns into a fulcrum

for the universe—

Brings us to the company of stars:

beyond its graveled

bouldered peak,

We hear the arguments of suns,

the briefs of planets,

judgments of galaxies.

We hear the relevance of men questioned:

our politics and terrors,

our many gods and treasures

into awesome absurdities reduced.

Luis Cabalquinto

The Literary Apprentice 47:2, November 1974, 74.

Do Not Judge the Book by Its Cover

Ining mahibog na paperback
obra kan babaying nakablusang puti—
“our ground time here will be brief”–
an titulo niya, kaya gayod an author
mismo an yaon sa enot na pahina.

Ini man saro enot daang collection
kan hoben na author kaya siguro
mahipis man sana. Tubig an yaon
sa prantera—kun basahon mo garo
an mga obra maestra, barasa-basa
an papel kan gabos na tawo saiya,
lamos-lamos kaanggotan an kada rima.

May sarong tinatakan na “discarded”—
tapos sabi sa likod, magayon daa
an naenot niyang libro, poetry selection kan 1972. 
Dai mo tulos maburubuklat
an cover, first name kan author peter.

Igwang saro na gibo daa nin poet lauriat—
baad may mga appetizer an tula niya,
o igwang epigrams kada chapter ninda—
dangan haralabaon an iba, o an pira
pinangararan niya sa amiga; mas gwapa
kun raging an mga tsismis sa iba—
dai ka mangalas garo mahihinggustuhan ka.

Sa blurb man kan saro, kan ginigibo daa
kan author an mga obra, tinabangan siya
kan sarong anghel. Haloy man siguro sindang
nagdurog kan saiyang musa; kan dai sinda
nagkauyon sa sarong metapora, tinuwadan siya
kan kapareha; mayo nin ibang yaon
sa cover niya, kundi balukag na sana.

Magayon ining saro ta garo kadakul
pangyayari sa saro sanang tema—
an ama kan kag-obra. Tibaad nagkahilang
si ama niya, tapos narahay. Tapos nagkahilang
giraray, tapos narahay. Tapos nagadan.
Sa huring pahina, nagpaparataram an ama
sa irarom kan daga—an cover niya
garo dai matapostapos na lapida.

Babayi ginkawatan sa simbahan

“Babayi ginkawatan sa simbahan”—thus read the headline in Hublas several months ago. I was traveling to Roxas City at the time when I caught glance of this banner printed in big boldface. Just as I was about to make out something further on the paper, the Ceres bus had already wheeled away from the Tagbak terminal.


I thought it was fine. I did not need to read the news story anymore. The headline in Hiligaynon was enough for me, a Bikolano, to assume what it was about. I smiled.


I knew what the Hublas headline meant in Hiligaynon—a woman must have been pick-pocketed or stolen of her property while she was inside the church. Yet, if I found roughly the same headline on a Bikol newspaper, the headline would rather mean something more sinister than petty theft.


There were at least three words in the headline which I readily understood. In Bikol, “babayi” also means woman, and “simbahan,” obviously one coined from Tagalog, means church.


The third word—kawat—is also a Bikol word. The anomaly lies in the word “kawat” which is the content word in the headline, even as it determines the “what” of the news story. Minus the Hiligaynon prefix gin- (the Bikol parallel prefix is pig-), the word “kawat” in Bikol means “to play.”


Depending on the context given, the word “kawat” in Bikol means “leisure,” but can even be used to infer sexual connotation, as in “sexual play,” or like someone “played with something or someone and took for leisure,” as in “kinawatan” or “pigkawatan.”


It thrills me to know and understand these two amazing languages—Bikol and Hiligaynon. While there are countless words in both Bikol and Hiligaynon which have the same meanings or interpretations, there are instances wherein the meaning of one word means two different things, or extremely the opposite.


Take the case of the word “daog.” In Hiligaynon, daog is an adjective meaning “winning, or ruling over.” In Bikol, however, the same concept of competition is indicated by the word daog, only that it means the opposite—“daog” means someone who has lost, ironically not the one who won. Furthermore, the counterpart of Hiligaynon’s “daog” is Bikol’s “gana” or “nanggana;” while Hiligaynon’s loser, “perde,” is also “loser” in Bikol.


Bikol and Hiligaynon are two distinct languages perhaps born of the same parent. Or is it safe to say they are two peas in a pod? Sometimes, words in both languages mean the same thing; but in many other instances, they do not.


And as it turned out in this example of a newspaper headline so well phrased to capture the short-attention span of the street reader, the Bikol language turns out to be the more sinister, only if we consider the word “kawat.”


Reading it normally as a Bikolano, I found the story behind the Hublas headline rather tragic—a woman was sexually abused, or worse, raped in the church.


If at all permitted, the full Bikol headline would now read—Babayi pigkawatan sa simbahan” or “babayi pigkarawan sa simbahan,” which extends the meaning further away. Here, the use of the word “karaw” subjects the woman to all possible forms of abuse, superstitious, real, imagined or otherwise.


If we think a bit further, perhaps the woman who was stolen of her belongings in the church—if at all that was the story in the Hublas issue—was nothing but the Hiligaynon language itself being raped by the Bikol sensibility.


The expression is innocently accurate and truthful in Hiligaynon, but the Bikol’s understanding departs from its original sense.


It thrills me to know two languages—Bikol and Hiligaynon. Given a certain expression containing words that are actively used in both languages, I am flung open to endless possibilities of meaning.

Siling Ninda

Maurag ka, siling ninda.
Napalagda mo na sa Willprint
an bago mong mga rawitdawit.
Si mga tawong pinabarasa mo
nagkakabarangit; an iba nag-iirinit.
An lengwahe mo daa abang lanit.
Kaidto, bago ka’yan, sabi ninda
maartehon ka man lang daa.


Uragon ka, siling ninda.
Pagkatapos kan si palabas mo
'urupakan si mga nakadaralan. Yaon
si Nathan Sergio pati si Mayor Robredo.
Kaidto, bago ka’yan, hulit kan migo mo
maghanap ka na lang ibang magigibo.


Mauragon ka, siling ninda.
Nasurat mo na an haloy na kutang nobela.
Garo daa ki Gamalinda.
Tapos si Isagani Cruz pa an mabasa.
Kaidto, bago ka’yan, siling ninda
may delusions of grandeur ka daa.

Duwang Tigsik

I


Tigsik ko ining mga akusado
pag may vista, baga na mga kutuhon
na kalaw garo mga rungaw-rungaw 


II
Tigsik ko ining abogada 
an edad garo nang kwarenta 
'laba na an dungo kahahambog 
mga rungaw pigpaparasururog. 






Susog sa Obra ni Gaile Prado, abogado
Oktubre 2004 

Firing Squad, Bagacay Chapel, June 1978

Dos anyos ka digdi na kara-karga kan ina mo—nakatukaw kamo sa puro kan halabang bangko. Dawa ngani minumuruta ka pa, sa liog mo yaon an gabat kan mga luha kan nabalo mong ina. Nagpaparahibi siyang nakahiling ki Manoy mo, matua nindong tugang. Hilinga an ba’ba’ ni Nene mo—an ngudoy na garo nang masasa’bitan nin kaldero sa laba, nagpapastidyo sa ina, nagngunguyngoy sa dai niya aram na pagkawara. Malinaw an sentenciang ginibo kan binayadan na ritratista. Sa sarong pitik kan lente niya, nakuanan nin ladawan an pinakamamondong istorya. Nakahilira kamong mga nailo sa halabang bangko, anom gabos—naghahalat nin sentensya kan panahon na ngapit pa.

Pig Latin

Pigpaparagiribo mo an mga bagay na ninonoynoy mo
na garo sinda mayo lamang nin kamanuelvillaran. 


Pigpaparadelosreyes mo an mga tawong piniperlas 
mo na garong dai mo sinda pagsasayasayan.


Pigbabayani mo an mga maerap sa banwaan 
na roxas mo saimo hali an mga kabibinayan. 

Pacquiao vs. Clottey

Minapoon pa sana an boxing sa TV paturuyatoy na an mga taga-barangay ta makikidalan sa tuytuyan na linagan nin telon sa natad kan kapitan.  Mayo nin malaog ngonyan sa tinapayan—mayong linuto na tinapay kansubanggi. Pagkahapon na pinapabaralik an tumatawo sa bakery. Yaon palan si ilusyon ni Jonalyn hali pang detachment sa Maysalay. Sabi kan daraga duman daa padayonon an bisita sa panaderya. Daing sabi sabi an duwa nagsarado sa panaderya. Pagkalaog pa sana ninda sa tindahan pigpaparahadukan na kan Cafgu an daraga. Dai nakakapalag an babaye sa purusog na pamugol kan bisita. An irarom kan estante nagpaparayugyog, an mga hurmahan nagkakahurulog.

Speaking in Tongues

Basi wala man gid sing kaayuhan

dito sa balat ng lupa. Tibaad an

tanan nga mga bagay sa kalibutan

waay man sing kamanungdanan.

Baad dai mo man kinahanglan matultulan

an mga pulong sang kamatuoran, if at all.

Is it not that you must live the very words

na inspired ni Bro & not just read about him?

Kay you’d just tend to ask more questions

re this Prince of Peace —the way, truth, life—

than just easily tag a photo of him.

Basi simpli sana man an boot silingon

sang mga sugilanon sa ginatawag

nga salvation history: An aton kaluwasan

Daw nabal-an na man kahit noon pa

ng sabi nila’y isang bula-an na poeta:

“Have Come, Am Here,” sabi niya.

Okun basi sakto gid man si San Agustin—

“My soul is restless” kuno “until it rests

in thee...” or something to that effect.

Bakong sabi ta simpli man lang?

An hapot eu ni, in ur lyf, wer &

wen & how ds He take efkt?

Garo palan bulong, may taking effect;

garo ordinance, may effect ti vi ty.

Bakong an sabi daa sana man simpli? Uni.

1 message received: “Wer na u? here na He.”

Magayonon Gayod Pag Gadan Na

Magayonon gayod pag gadan na ako.

Dai ko na mahahangos an mabataon

na tambotso kan mga awtong maaragi

sa kamposanto. Dai ko na mababasa

an tarpaulin kan pulitiko na ipinantrapal

sa kabaong ko ta nagparauran nin makusog

paglubong sako. Dai ko na madadangog

an hibi kan mga aki na nagdadaragian,

nagpapastidyo sa magurang kan mga nakilubong.

Dai na ko mabisa sa mga tiyuon na puru’nguton.

Dai ko na kaipuhan ti’nuhon pa an mga pinsan

kong hambogon. Matangis man siguro an agom ko

pero dai ko na madadangog an saiyang dayuyu.

Awit ni Awel

Papatioson siguro Niya kami dahil amay na nailo.

Saraditon pa an mga tugang ko, balo na an ina ko.

Paparaoton gayod an buhay mi, uya kami solo-solo

Gadan na an ama na kuta na mapadangat man samo.

Papasakitan kaming entiro; pirming madulok sa lolo.

Dai bastante an hanap kan inang pirming nadidismayo.

Papahibion an ina kong solo-solo sa saiyang agi-agi

Siisay an mapaalo saiya na nagtatangis barabanggi?

Papasukuon man nanggad gayod an saiyang ispiritu.

Ako man gustong mag-iskusar mabuhay, pero pa’no?

Papatagason an boot ko pero sa Diyos gayod ako masarig

Ako man sana daing magiginibo kun mayo nin kabulig.

Papakusugon an maluya kong boot; kami ni Mama matabang.

Magian ta magian an mga bagay na dipisil ming masarangan.

Papatingkalagon niya ‘ko aga-aga, mahagad tabang sa Kaglalang

Sabihon sako an ama dai man nawara, kundi kinua lang.

Papangyarihon an mahuyong boot, pirming nagsasarig, nagtitiwala

Sa kusog asin kapas kan Kaglalang, kan Bathala Na Iyo An Bahala.

Manuel Cepe Manaog

[23 November 1943–01 June 1978] 

Awit ni Awel

Papatioson siguro niya kami dahil amay na nailo.
Saraditon pa an mga tugang ko, balo na an ina ko.

Paparaoton gayod an buhay mi, uya kami solo-solo
Gadan na an ama na kuta na mapadangat man samo.

Papasakitan kaming entiro; pirming madulok sa lolo.
Dai bastante an hanap kan inang pirming nadidismayo.

Papahibion an ina kong solo-solo sa saiyang agi-agi
Siisay an mapaalo saiya na nagtatangis barabanggi?

Papasukuon man nanggad gayod an saiyang ispiritu.
Ako man gustong mag-iskusar mabuhay, pero pa’no?

Papatagason an boot ko pero sa Diyos gayod ako masarig
Ako man sana daing magiginibo kun mayo nin kabulig.

Papakusugon an maluya kong boot; kami ni Mama matabang.
Magian ta magian an mga bagay na dipisil ming masarangan.

Papatingkalagon niya ‘ko aga-aga, mahagad tabang sa Kaglalang
Sabihon sako an ama dai man nawara, kundi kinua lang.

Papangyarihon an mahuyong boot, pirming nagsasarig, nagtitiwala
Sa kusog asin kapas kan Kaglalang, kan Bathala na Iyo An Bahala.



Manuel Cepe Manaog
[23 November 1943–01 June 1978]

Do Not Judge the Book. Buy Each Cover

Ining mahibog na paperback 
obra kan babaying nakablusang puti—
“our ground time here will be brief”

an titulo niya, kaya gayod an author 
mismo an yaon sa enot na pahina.

Ini man saro enot daang collection 
kan hoben na author kaya siguro 
mahipis man sana. Tubig an yaon 
sa prantera—kun basahon mo garo 
an mga obra maestra, barasa-basa 
an papel kan gabos na tawo saiya, 
lamos-lamos kaanggutan an kada rima.

May sarong tinatakan na “discarded”—
tapos sabi sa likod, magayon daa 
an naenot niyang libro, poetry selection 
kan 1972. Dai mo tulos maburubuklat 
an cover, first name kan author peter.

Igwang saro na gibo daa nin poet lauriat—

baad may mga appetizer an tula niya, 
o igwang epigraphs kada chapter ninda—
dangan haralabaon an iba, o an pira 
pinangararan niya sa amiga; mas gwapa 
kun raging an mga tsismis sa iba—
dai ka mangalas, garo mahihinggustuhan ka.

Magayon ining saro ta garo kadakul 
pangyayari sa saro sanang tema—
an ama kan kag-obra. Tibaad nagkahilang 
si ama niya, tapos narahay. Tapos nagkahilang 
giraray, tapos narahay. Tapos nagadan. 
Sa huring pahina, nagpaparataram an ama 
sa irarom kan daga—kaya gayod an cover 
niya, garo dai matapostapos na lapida.

Sa blurb man kan saro, kan ginigibo daa 
kan author an mga obra, tinabangan siya 
kan sarong anghel. Haloy man siguro sindang 
nagdurog kan saiyang musa; kan dai na 
nagkauyon sa sarong metapora, tinuwadan siya 
kan nasabi nang kapareha; kaya mayo nin ibang 
yaon sa cover niya, kundi balukag na sana.

Speaking in Tongues

Basi wala man gid sing kaayuhan

dito sa balat ng lupa. Tibaad an 

tanan nga mga bagay sa kalibutan 

waay man sing kamanungdanan.

Baad dai ta man kinahanglan matultulan

an mga pulong sang kamatuoran, if at all.

Is it not that we must live the very words 

na inspired ni Bro & not just read about him?

Kay we’d just tend to ask more questions 

re this Prince of Peace —the way, truth, life—

than just easily tag a photo of him.

Basi simpli sana man an boot silingon 

sang mga sugilanon sa ginatawag 

nga salvation history: An aton kaluwasan 

Daw nabal-an na man kahit noon pa 

ng sabi nila’y isang bula-an na poeta:

“Have Come, Am Here,” sabi niya.

Okun basi sakto gid man si San Agustin—

“My soul is restless” kuno “until it rests 

in thee...” or something to that effect.

Bakong sabi ta simpli man lang?

An hapot eu ni, in ur lyf, wer &

wen & how ds he take efkt?

Garo palan bulong, may taking effect; 

garo ordinance, may effect ti vi ty.

Bakong an sabi daa sana man simpli? Uni.

1 message received: “Wer na u? here na he.”

Pig Latin

Pigpaparagiribo mo an mga bagay na ninonoynoy mo
na garo sinda mayo lamang nin kamanuelvillaran.

Pigpaparadelosreyes mo an mga tawong piniperlas
mo na garong dai mo sinda pagsasayasayan.

Pigbabayani mo an mga maerap sa banwaan
na roxas mo saimo hali an mga kabibinayan.

Siling Ninda

Maurag ka, siling ninda.
Napalagda mo na sa Willprint
an bago mong mga rawitdawit.
Si mga tawong pinabarasa mo
nagkakabarangit; an iba nag-iirinit.
An lengwahe mo daa abang lanit.
Kaidto, bago ka’yan, sabi ninda
maartehon ka man lang daa.

Uragon ka, siling ninda.
Pagkatapos kan si palabas mo
'urupakan si mga nakadaralan. Yaon
si Nathan Sergio pati si Mayor Robredo.
Kaidto, bago ka’yan, hulit kan migo mo
maghanap ka na lang ibang magiginibo.

Mauragon ka, siling ninda.
Nasurat mo na an haloy na kutang nobela.
Garo daa ki Gamalinda.
Tapos si Isagani Cruz pa an mabasa.
Kaidto, bago ka’yan, siling ninda
may delusions of grandeur ka daa.

Babayi ginkawatan sa simbahan

“Babayi ginkawatan sa simbahan”—thus read the headline in Hublas several months ago. I was traveling to Roxas City at the time when I caught glance of this banner printed in big boldface. Just as I was about to make out something further on the paper, the Ceres bus had already wheeled away from the Tagbak terminal.

I thought it was fine. I did not need to read the news story anymore. The headline in Hiligaynon was enough for me, a Bikolano, to assume what it was about. I smiled.

I knew what the Hublas headline meant in Hiligaynon—a woman must have been pick-pocketed or stolen of her property while she was inside the church. Yet, if I found roughly the same headline on a Bikol newspaper, the headline would rather mean something more sinister than petty theft.

There were at least three words in the headline which I readily understood. In Bikol, “babayi” also means woman, and “simbahan,” obviously one coined from Tagalog, means church.

The third word—kawat—is also a Bikol word. The anomaly lies in the word “kawat” which is the content word in the headline, even as it determines the “what” of the news story. Minus the Hiligaynon prefix gin- (the Bikol parallel prefix is pig-), the word “kawat” in Bikol means “to play.”

Depending on the context given, the word “kawat” in Bikol means “leisure,” but can even be used to infer sexual connotation, as in “sexual play,” or like someone “played with something or someone and took for leisure,” as in “kinawatan” or “pigkawatan.”

It thrills me to know and understand these two amazing languages—Bikol and Hiligaynon. While there are countless words in both Bikol and Hiligaynon which have the same meanings or interpretations, there are instances wherein the meaning of one word means two different things, or extremely the opposite.

Take the case of the word “daog.” In Hiligaynon, daog is an adjective meaning “winning, or ruling over.” In Bikol, however, the same concept of competition is indicated by the word daog, only that it means the opposite—“daog” means someone who has lost, ironically not the one who won. Furthermore, the counterpart of Hiligaynon’s “daog” is Bikol’s “gana” or “nanggana;” while Hiligaynon’s loser, “perde,” is also “loser” in Bikol.

Bikol and Hiligaynon are two distinct languages perhaps born of the same parent. Or is it safe to say they are two peas in a pod? Sometimes, words in both languages mean the same thing; but in many other instances, they do not.

And as it turned out in this example of a newspaper headline so well phrased to capture the short-attention span of the street reader, the Bikol language turns out to be the more sinister, only if we consider the word “kawat.”

Reading it normally as a Bikolano, I found the story behind the Hublas headline rather tragic—a woman was sexually abused, or worse, raped in the church.

If at all permitted, the full Bikol headline would now read—Babayi pigkawatan sa simbahan” or “babayi pigkarawan sa simbahan,” which extends the meaning further away. Here, the use of the word “karaw” subjects the woman to all possible forms of abuse, superstitious, real, imagined or otherwise.

If we think a bit further, perhaps the woman who was stolen of her belongings in the church—if at all that was the story in the Hublas issue—was nothing but the Hiligaynon language itself being raped by the Bikol sensibility.

The expression is innocently accurate and truthful in Hiligaynon, but the Bikol’s understanding departs from its original sense.

It thrills me to know two languages—Bikol and Hiligaynon. Given a certain expression containing words that are actively used in both languages, I am flung open to endless possibilities of meaning.

Tender Is The Night

Pundo na an tugtog sa baylihan;
Huna' ko kansubago bisperas lang;
Si Jun sagkod si Donna 'uruli na man.

Nagbubura an botbot, garo sa Iraya.
Hinaharana ako kan duros sa bintana.
Ta'no an palibot ko igwang pakima'no?
Mayong sindang kamanungdanan kadto.

Pirang banggi na an sakong nabibilang
An ba'na ko mapuli na kun haling oma lang.
Nuarin mauli an sinasabi kong agom?
Siisay an kukuguson ko sa diklom?

Mayo nang tawo pag banggi, iyo.
Dawa sisay gayod madayuyo
Sa ngilo kan pagsosolosolo.

Sa Tigman Kun Maduman Ka

Marambong an mga kahoy patukad sa bulod pababa sa kadlagan pasiring sa salog. Duman pwede kang magkarigos ning huba. Duman pwede kang magturog nin halawig.

Pasiring duman dai ka malingaw na maghuba nin bado ta ‘baad mawara’ ka lang sa dalan—an halas na masasabatan mo mabalagbag sa may tungod kan poon kan santol. Hale ni sa sapa man sana, papuli’ na sa hararom na labot; basug-basog na kan pirang siyo’ na pinangudtuhan niya; dai ka magngalas kun madangog mo an putak-putak kan sarong guna’ sa harayo; tolo na sana kaini an kaibahan na ogbon.

Sige sana. Magdiretso kang lakaw. Siempre mahalnas an dalan ta nahuraw pa sana baga. Maray man ‘yan ta dakul an tubig kaiyan sa salog; makakabuntog ka man nanggad.

Madya! magmadali’ ka ta ‘baad maabutan mo pa si dakulang uwak na minsan nagtutugdon sa sanga kan madre de cacao sa gilid kan salog. Siguro ma-timingan mo an gamgam na ining minsan nagdadakop nin mirapina o puyo sa hababaw na tubig kan salog. Haloy ka na sigurong dai nakahiling nin uwak; o magsala’ an manuparan mo lapay, tikling, o tagkaro: mga gamgam an mga bura’ nag-aapod nin gadan.

Sige, lakaw lang. Harani ka na; hilinga baya’ an agihan mo ta ‘baad mahawi mo an sapot kan lawa—obra maestra nin saday-saday na nilalang; mismong ika ‘sakitan marirop kun pa’no nagibo, bako ta sadit an hayop na ini, kundi ta an utak mo mas dakula sa saiya. Dai baya’ pagrauta an harong niya, ‘baad ika an maenot na masapot para kakanon niya.

Pag nakaabot ka na sa may dakulang gapo’, magtabi-apo ka nin tolong beses, garo baga palaog mo ini, permisong makalangoy sa salog na dakul na mga bagay o tumata’wo an may kagsadiri—digdi pwede kang magkarigos ning huba, ta an mga yaon duman mayo man nin mga gubing.

Maray man ta’ mayo ka nang bado’; arog ka na ninda, saro sa mga hayop kan magayon na kadlagan—ano pa an hinihiling-hiling mo diyan?

A, nahahambugan ka kan tagkarit na aba’ anang garo hade sa asul niyang balukag; nakatugdon sa sanga kan kamagong, tinutungkahal an saiyang kahadean poon sa may salog asta sa ampas. Dai ka magngalas ta ika saro sana niyang bisita. Magtaong-galang ka.

Siguro nadadangog mo na an duli-duling garong dagang nakadukot sa poon kan pili; maging alerto ka ta pag ‘yan nagbura’ na siguradong pupukawon an natuturog mong kalag [maski ngani mayo ka].

Hilinga an salog. Sa may libtong magayon maglangoy ta’ an tubig hararom. Malipot an tubig sa tiripon na raratang dahon. Ano na? Naghahalat na saimo an hararom na imbong kan tubig kataid mo an ribo-ribong noknok saka layug-layug; malataw-lataw ka, dangan iduduyan sa mahiwas na salog; para magpahingalo o maghingalo, para makaturog na nin halawig.

Sige na, Noy, dai ka na maghanap nin shower room; nauranan ka na baga; puwede ka nang magbuntog tulos.

Tagbang na! 

Ki Agom

Nagtutururo an su'lot mong palda;
Basa-basa an buhok mo; nagbuburulos
An basa sa angog mo,
Saka sa pisngi mo;
Nagtatakig-takig an ngabil mo;
Mari digdi nagparasain ka, Ne?
Nagparapauran ka na naman pauli?
Hubaa an blusa mong tumtom
Na nin lipot kan uran.
Tukaw ka digdi;
Punasan ko an payo mo; paimbungon
Ko an mga kamot mo; painiton
Ko an hawak mo. Nag-aalusuos na
Si sinapna ta. Gatungan ko
An kalayo nganing saimo
Igwang bagang dai masisigbo
Maski magparapauran ka pa;
Maski na magparauran ka pa.

Mientras Nag-aagi sa Payatas

Nagkukurundot na
an lalawgon mo
ta d'yata
maamputon an doros
na hinahangos mo
kan an jeep
magbaba na
sa may crossing
sa Montalban.

Paluwas na kita
sa nagkukurbadang
tinampong an gilid
bangin kun sain daa
perang bangkay
an nakuang itinapok.

Dai mo aram? Itong saro daa
hoben na lalaking
nakuang nagkikitay-kitay
sa sanga nin madre de cacao;
butog-butog an tulak, huba,
sagkod mayo na nin ikinabuhay

Si saro man daa gurang
na lalaking yaon sa sako,
mayo na man daa
nin payo;

Igwang sarong dai na mabisto
ta garo ragpa na daang
tinataranga,
o mas maray sabihon
inuurulod,
tapos an ibang parte
daa garong linaralay kan ido
pasiring sa highway;
may nagsabing babayi daa ito ta
may nakua pang bote nin olor
sa harani kan mga ragpa'.

Pigpaparatahuban
mong maray an dungo mo
baad mapot ka na man logod kaiyan
Okey lang yan!
Makaka-abot pa man kita
nin buhay sa Commonwealth Market.

Nahihiling mo 'yan
harong na an atop
dakulang lapang trapal;
an lanob perang
retasong lata?

Yan, o, may
sagrado corazon de jesus
sa irarom kan garong
tangkal nang istaran!
Nahiling mo si sala ninda?
Si kusina? O ano?
Kaya mo man mag-istar dyan?
Maray man.
Pero mangalas ka kun ta'no ta
bakong mga tuka-rig
an nakaistar diyan;
kundi mga tawong
naghahangos nin ampot
aru-aldaw.

Pagbuwelta ta atyan
dai ka na nanggad
mangalas kun ta'no
an duros maamputon.
pag-agi ta. Ha?

O ano, maiba ka sako
pag-uli ko atyan?

Ma-Congressman Ako

Nakapagdesisyon na 'ko.

Madalagan ako sa pagka-Congressman.

Kaipuhan kan satuyang distrito sarong diputadong may paninindugan, sarong tawong dai tulos matitibag-tibag sa tahaw kan anuman na kalamidad, itong dai tulos malumya sa anuman na baha na mag-agi sa satong mga banwa. Sarong kandidatong makapal an apog. Na iyo an magiya sa gabos tang kasimanwa sa pagsabat kan BAGONG UMAGANG PARATING.

Hahanapan ako nin sala kan gabos kong kalaban, kaya maray lang na mag-entra ako sa pirilian na ini na bistado kan tawo kun siisay man nanggad ako. Ma’wot kong mamidbidan ninda ako bilang sarong honestong tawo, sinsero. Mayo nin tinatago.

Maski kan ako sadit pa, paraikit na ako. Sarong aldaw igwang ba’gong kawatan na nagluwas kadto sa tindahan, aba anang gayon na ara-awto. A-piso. Mayo ako nin pambakal. May nahiling ako sa pitaka kan Ina ko. Paghali niya sarong odto, pinuslit ko si sarong Rizal dangan binakal ko si ara-awto. Wikwik na kaidto sa eskwela nagpaparakarawat pa kami kan kaklase ko sa libod kan eskwelahan. Aba anang siram magpasawa sa bagay na dai mo pinagalan.

Nagtutubod akong an tawo tubod sa sarong tawong honesto sa sadiri niyang kaakuhan, sa sadiri niyang kakundian. Kun magiging honesto lang ako, masarig sinda sa sarong diputadong mayong tinatago manongod sa sadiri niya. Kun gusto niya man nanggad, mag-LINGKOD sa iba.

An saibong na kampo mahanap ta mahanap sako nin labot—kumbaga, sarong lugad na saindang kakalkagon nganing magnarana’ pa. Mahadit logod sinda ta bubuligan ko pa sindang hanapan nin labot an sakong pagkatawo. Tubod akong sa ngaran nin pagpapakumbaba, mas pipilion kan tawo idtong kandidatong dai nagpuputik. Mayong balu’bagi’.

Totoo, nabareta kaidto sa radio, nagparapanlamuda daa ako nin mga tindera sa may Divisoria sa Naga. Mayo man na iyan maipahiling sa samo na Permit to Operate tapos maski price tag kan saindang mga paninda mayo sindang pakiaram. Kan sinita ko na sinda, siniri-simbag pa ako kan swapang na tindera (ano baya an magiging reaksyon mo?) Lintian. Saro akong advocate kan consumer’s rights. Sisiguraduhon kong an diretso kan parabakal harayo sa peligro. Gabos na tawo kadamay nanggad ako. Nom! Nagparahibi baga itong tindera, nakikimaherak na dai ko pag-embargohon an tinda niya. Pero an dai niya aram napapakiulayan man lang ako. If the price is right, talagang isusulong ko an consumer’s rights!

Arog ako kayan ka honesto. Ano man na panahon, sa nag-agi kong termino sa banwa, maging kan nagi na kong Kagawad sa siyudad, mayo man nanggad tinatago. Gabos na namamatean, dai napupugulan. Gabos na magustuhan, pirming may paagi para mataparan. Sa kadaklan na tawo, ako an hinahanap na sinceridad, saro sa mga kalidad kan lider na kaipuhan kan distrito ta.

Iyo, inaako ko, mga amigo ko kadaklan mayayaman. Ano baya an magiginibo mo kun ika an pinakamatali sa klase nindo sa College of Law? Kinua akong sekretaryo kadto sa Rotary, makasayuma ka daw? Maurag, pa’no. Haloy ko nang ma’wot makatabang sa mga programa para sa tawo. Sa Rotary dakul akong proposal na naisurat. Maray-rahay baga an kinaluwasan.

Dakul na proyekto an natapos ni Philip bilang district chair, dawa ngani pirang beses na pig-paparasupla siya ni Joey, an mayor kan siyudad na sadiring tawo niya man sana. Pero, dai ka, ta daradakula si commission ko duman kaya pirang semana bara-banggi kami sa Bistro kan mga amigo ko. Sa SIPAG AT TIYAGA, nanood akong manipa sagkod nungka nang mag-kakan nin gina'ga'. Digdi man mahihiling na ako an utak kan progreso kan tawo, dai manenegaran na an progreso mayo lang sa puso, kundi yaon sa GALING AT TALINO.

Itong bareta na dai ko pinadrinohan an parte daryo ko kan siya kinasal kan 2004 sa Tigaon, totoo 'to. Nungka ako masuporta sa tawong mayong utang na boot sa publiko. Inagom niya an aki kan jueteng lord, pa’no? Dai ko matios na madamay sa mga gibo-gibo kan tawong an mga kuwartang ginagastos sa saindang luho hali sa payola.

Sa pulis sana ako masarig ta sinda an mapuksa sa mga tawong kung umasta garo mayo nin pinagkakautangan. Kompiansa ako sa kapulisan ta, sinda an marumpag kan mga kaharungan kun saen an jueteng binobola ara-aldaw.

Arog ninda, ako sarong pusikit na paradaya sagkod bentausong linalang. Dai ako mabakli kan sakong ugali. Haslo man nanggad ko, maski kaidto, sagkod ngonyan. Huli ta ako honesto, mayo na 'kong baba'gohon sa sadiri ko mientras na ako nabubuhay.

Boarding House

Dai ka nagluluwas sa kwarto. Pa'no ka maka'laba kan uniporme mo? Mabaraha sa lababo dyan ka mabulnaw kan pantalon mo. Duman kuta sa may banyo sa luwas para mahiwas. Pero baad dakul an nag'aralaba. Yaon siguro si Bornok, 'sugoton ka. Pag nag-abot an kasera, 'singilon ka. Si A'ma mo mayo man pinadara. Ano, bilog na aldaw, digdi ka na lang mabula'tay? Pangudtuhan mo tada na pansit, malutong bahaw. Matara-ta'naw ka na lang sa bintana. Hihirilingon mo na lang an mga tawong nagáaragi sa tinampo. Dai ka na mababa. Maano ka na sana? Malusi-lusi. Bilog na aldaw kang matunganga. Nag'asarakat na si mga kaklase kan ka-boardmate mo sa balyong kwarto. Garo masirine daa sinda; ano ngonyan, Domingo? Maghapon, anong 'gibohon mo? Ma'bayaan ka kan aldaw. Kuta na saimo.

Anáyo

Pagkagios kan lalaking naanáyo,
susukulon niya an lanob gamit an sarong samod;
dangan maparakanta siya sa Sagrado Corazon.

Malakaw siya pa-baybayon pag-abot
kan sinarom. Pag-agi sa may kamposanto,
masasabat niya sarong kabaong; pinuprusisyon.

Malaog siya sa simbahan, pauli pa sana
an mga gurang; sa luludhan na garaba’ saiya
may masunson, “Nag-abot ngonyan si Mamo’.

Dapat nagpabendisyon ka saiya.” Hihiribunan
siya kan mga kanturang tapos nang mag-nobena.
Hihirilingon siya; sasabihan, “Dai ka pa baga

Noy, omay. Haen na man si Lucio?” Ipapalamag
ninda an pinsan niyang sa tangá pa naglahod. Maiba
sana siya pag ‘gakod na sa hikot an kamot niya.

Sa harong, dai siya mapamanggi kan sira.
Papainumon siya ninda nin dahon na gina’ga’,
sinalakan nin suka, haloy na tinalbong sa daga.

Pero dawa ipasantigwar siya ki May Guling
o ipahilot pa pirang beses ki Tiyang Onding,
an lalaking naanáyo dai na mabubulong.

Pag banggi, dai tulos siya makakaturog.
Atyan na matanga’ sa bintana siya masaprang
Ara-atyan pa, an bulan aawitan niya na.

Makaturog man, pero uum-omon siya;
Mangingiturog siya ki Mamo, kaiba an mga kantura
sindang gabos naghuhuruba sa may kapilya.

The way to a man's heart

is through his stomach kaya dai nagsayang nin oras si Janet poon kan duhulan niya nin Mentos si Danilo kan pabistuhon sindang duwa ni Chona Racadag sa may Education Building; asta an duwa magkauruyon mag-board ka Lola Quinang sa Queborac.

Sarong Domingo, dai nakasayuma an lalaki sa naggagatas-gatas na mango float ni Janet; maski siisay man gayod na nagparakamang sa carabao grass maghapon ta na-tripan kan palu-pagong opisyal sa R.O. maralaway sa kagutuman. Nom! Simot niya an mangga, asukar, gatas. Abaanang hamis, sabi.

Ta' mayong padarang bagas an ama niya hali sa Cararayan, 'sakupon daa siya kan babayi sa sinapna. Sasabayan niya na lang magluto sa mahiwas na kusina kan gurang na kasera. Pritos na bading abo, panduwahan nin kangkong na sinukaan sagkod tinawyoan. Tapos, nag-aalusuos an maluto.

'Pabayaaan na sana ninda an mga ka-boardmate na hurugak nang magruluto, makurunas daa kan tada. Masiramon gayod magkakan sa laog kan kwarto tinatangro siya kan karatula sa pinto, an sabi: Hello Kitty! Halat, ta mabakal muna siya nin yelo sa tindahan ni Mrs. Olarve; ilalaag sa pitsil tapos isasalod niya sa Nawasa.

Tender Is The Night

Pundo na an tugtog sa baylihan;
Huna' ko kansubago bisperas lang;
Si Jun sagkod si Donna 'uruli na man.

Nagbubura an botbot, garo sa Iraya.
Hinaharana ako kan duros sa bintana.
Ta'no an palibot ko igwang pakima'no?
Mayong sindang kamanungdanan kadto.

Pirang banggi na an sakong nabibilang
An ba'na ko mapuli na kun hali oma lang.
Nuarin mauli an sinasabi kong agom?
Siisay an kukuguson ko sa diklom?

Mayo nang tawo pag banggi, iyo.
Dawa sisay gayod madayuyo
Sa ngilo nagsosolosolo.

An Sapatero sa Iznart

Naghali na ako samo. Mayo kong
nakitkit sa imon kan tugang.
Pigkurua na ninda si parti ko
saka tinaranuman. Yaon ako
sa Plaza, nagpupukpok na lang.

Kanugon kan harong sa Pototan.

Your First Day Alone

Darakulaon mata niya, namumulaag, garong kakakanon ka.
Sa bâsug mo nanuparan pasiring ka sa eskwelahan.
Kuminutipas pauli ka maski dai pa retira.
Tuminago ka sa saindong platera, nagrurulungsi ka.
Nasabatan mo itong asbô sa libro ni Mrs. Paya.

Your First Day Alone

Darakulaon mata niya, namumulaag, garong kakakanon ka.
Sa bâsug mo nanuparan pasiring ka sa eskwelahan.
Kuminutipas pauli ka maski dai pa retira.
Tuminago ka sa saindong platera, nagrurulungsi ka.
Nasabatan mo itong asbô sa libro ni Mrs. Paya.

In the Library

In the library, the student
reads the dailies all the time
when he should be reading thick
hardbound books, reams of unbound
photocopies and scented paperbacks.

He better understands things
with headlines, pictures, quotation marks,
sidebars and captions—color, conversation, movement,
height, weight, breadth render flesh to abstractions
which are as vague as the next day,
blur like his significant other,
and seem the Sahara and Atlantic.

How come he prefers to devour the fish smell
of the cheaper pulp to the soft,
or hard covers which seem more edible
with some coffee-in the-table?

Inside the library, the student
each time finds a character immersed
in every day’s color, conversation,
movement, weight, breadth, depth.



October 2003

Horophorop

Susog sa “Meditations” ni Frances K. Ng

2000


Sa lindong kan mararambong na acacia,
Tinitiripon ta an mga simbolo
Kan mga nawara tang mga sadiri.

Sa lugar na ini kita trangkilo.

Sa limpoy, an mga lakad ta
Pasiring bako man sa pagsosolo-solo,
Bako man parayo sa pagsolo-solo,
haman na man kitang solo-solo.

Digdi iling tang nakikipagkawat an doros sa mga daon
Sa palibot niato, nadadangog ta an doros sa satong hinangos.

Nadudu’tan ta an kalayo kung kita nagkakapotan,
Dangan narerealizar ta an kalayo dai nakakapaso
kundi nakakatanyog.

Sa papel nakakapotan ta an init kan saldang,
Sa papel minadahilig an gabos tang katotoohan.

Kita man nanggad tubig, daing linderos, nagbabahod-bahod,
Nag-aantabay tibaad igwang sirang magpulag,
mabahod an doros na satong hinangos.

Nagi na man nanggad kitang mga Elemento.
Huna ninda kinorondenar na kita. Pero dai.

Sa pagtalbong kan mga pangaran ta sa daga na iyo man sana kita,
Nagigi na kitang mga amigo kan kadlagan kun saen kita sigeng rabas.

Bakon man peligroso an kalayo ta an tubig nagsisigbo.
Bakong bagyo an doros kun an kahoy pusog.
Bakong delikado an tubig kun an doros na nagpapahangos nanggad sato,
dawa sa madiklomon nang danaw.

Asin an daga iyo man giraray an inulnan ta,
Dawa ngani kita namundag na.

January 30, 2002

Ignorance and innocence

Sometime in the past, I happened to watch Gus Van Sant’s Elephant, a Palme d’Or winner in the 2003 Cannes Film Festival. Based on the 1999 Columbine school shootings in Jefferson, Colorado, the film documents the facts, fictions, and similar realities in US high schools.

The camera panned out to the typical day in high school where ordinary and working students, high-class family members converge in an academic institution to study, play, work, or simply endure the day.

The film outraged my sense of normalcy and sanity when it showed how one student in the school entered the school and started killing students, teachers, staff and everyone else in the campus, as if he is in a Counterstrike game. Together with a classmate, the rebel student barraged the classrooms and school buildings with his high-powered firearm that he ordered through the internet and was delivered to his home when his parents went out to work.

The other students who are the main characters in the story would either survive or end up dead—depending on the circumstances they were in. In the end, the boy killed his own partner when he did not have anyone else to kill. In fact, the movie ended with the same boy cornering a boy and a girl who sneaked into the cafeteria’s kitchen to escape the terror, to no avail.

According to a source, the Columbine High School massacre occurred on Tuesday, April 20, 1999 at  Columbine High School , in Jefferson County, Colorado, near the cities of Denver and Littleton. Two teenage students, Eric Harris and Dylan Klebold, carried out a shooting rampage, killing twelve fellow students and a teacher, as well as wounding twenty-four others, before committing suicide. It is considered to be the deadliest school shooting, and the second deadliest attack on a school in US History.

A website source cites that the massacre provoked intense public debate on gun control laws and the availability of assault weapons in the United States. “Much discussion also centered on the nature of high school cliques and bullying, as well as the role of violent movies and video games in American society. Several of the victims who were mistakenly believed to have been killed due to their religious beliefs became a source of inspiration to others, notably Christians, and led some to lament the decline of religion in public education and society in general.”

As a consequence, the shooting also resulted in an increased emphasis on school security, and a moral panic aimed at goth culture, heavy metal music, social pariahs, the use of pharmaceutical anti-depressants by teenagers, violent movies and  violent video games.”

This world of ours ever witnesses a culture of violence every single day. Watching the movie, though, has made me think how our simple acts of indifference and apathy creep into the souls of people around us; and how, in fact, such acts affect them to do something worse than how they perceived such indifference.

It has also sent me into securing materials that could otherwise promote love and cooperation among students in the school where I taught. Consciously I started using class-motivation materials which could instill a sense of teamwork, self-respect and love.

For one, I used Blessid Union of Souls’ “I Believe” to help seniors in their pronunciation exercises. It’s a second look at racism and how we can help trash such stale, prejudiced attitude. To discuss ballads with the juniors, I used Cesar Verdeflor’s “22 Años” and Noel Cabangon’s “Lea,” two modern folk ballads that highlight the lives of men and women in the Philippine context. I also shelved Roman Polanski’s Macbeth [1971] produced by Playboy Productions. I willingly did so because of its violent content—the decapitation of the king as he succumbed to the consequences of his own greed and vainglory.

On the other hand, I used Asin’s “Ikaw, Kayo, Tayo” in order to promote to the schoolpaper's staff members their social responsibility as future journalists who are critics of the present society. The song inspires in them they have to recognize their own roles in order to effect change in the society—which is I think—why we are teaching high school students in the first place.

More important, I contemplated using Noel Cabangon’s “Awit para sa mga Bata.” In that song, Noel Cabangon does make a staunch statement on having to destroy the barriers between youth of all classes in society. Social realities make it clear that people exist on social classes; they sometimes live their respective stratum in society, its respective needs and wants, its sense of values or the lack of them.

Today’s young people are the chances of this present generation to redeem itself from tyranny, moral degeneration, and the indifference of its constituents. They are indispensable aces in life’s poker game—so to speak—where players by the name of ignorance, gross lack of knowledge and immorality have everything destined for them.

Today’s youth are the opportunities in life that rather pass unnoticed because of the grownup’s shortsightedness and self-absorption. Such dismal realities are driven primarily by guilt for its past sinfulness and misguided militancy, efforts wrongly directed and motivations largely by angst and malice.

Let the children’s free will and intellect do much of the reckoning. Let their freedom allow them to be themselves—happy and free.

You may give them your love but not your thoughts.
For they have their own thoughts.
You may house their bodies but not their souls,
For their souls dwell in the house of tomorrow, which you cannot visit, not even in your dreams.

The moral degeneration of today’s youth is determined by where—what environment, forces, influences, temperaments—they are situated, where they live. By and large, they just live the culture that imposes itself on them.

Life is indeed darkness save when there is urge,
And all urge is blind save when there is knowledge,
And all knowledge is vain save when there is work,
And all work is empty save when there is love.