Pasintabi [Dispensa]
Dakul an mga maaanggot sa gibo kong ini. Alagad hinahagad ko sa siisay man na mabasa ka’ni na an minasunod sarong personal na horophorop sana asin minsan man mayo ning dakulang katotoohan, kundi gibogibo lang kan imahinasyon kan sarong kalag na pirming naroromdoman an pantalan sagkod Sabang kan saiyang pagkaaki—an saiyang nakaaging haloy nang nabayaan, asin ta gusto nanggad balikan, ta’nganing siya ‘baad makaantos man sa saiyang padudumanan.
Ta'no ta uso an baransagan sa lugar na arog kan Bagacay? O mas maray gayod hapoton, ta'no ta may bansag sa kulturang Pilipino?
Sarong blog an may maation na paliwanag manongod digdi. Bako lang nganing wholesome. Tibaad sa panduwang parte kan osipon tang ini, makasurat kita nin mas malinig-linig na paliwanag.
Mientras tanto ngonyan, basa:
"Yang pag-bansag ay tunay yan sa Pinoy barkadahan. Tulad ng “Boy Negro, Totoy Riles, Junior Siga, Erning Sak-sak, Nonoy Palos, Pepen’g Toma” at iba pa…Yan ang ilan sa mga bansag sa mga tigasin sa amin nuon. Meron din naman’g bansag duon sa medyo mga tigas titi ika nga, tulad ng: “Berton’g Kanal” (dahil bad breath itong batang ito palagi!)” Don-don Kuliti” (mahilig manilip sa banyo ng mga babae!) “Boy Tisoy” (Albino itong si Boy!) “Nestor Pari” (anak daw si Nestor ng pari) “Etoy Pasilat” (suki ng mga bakla!) “Boy Kabayo” (mahaba ang kanyang pang ihi!) “Temyong Banyera” (balitang hinampas daw ng banyera ng asawa niya nuong mahuling pina-pakialaman ang babaeng katulong nila!) at siyempre naman si “Teresan’g Mapagbigay..a.k.a. Generous Tessie”! (pag napili ka ni Tessie Generous pag kayo ay nag-iinuman? I-handa mo na ang katawan mo at uubusin niya ang iyong lakas sa magdamag na…..!) Nuong maliit naman kami, pag na-tae ka sa pantalon mo dahil may nakain kang di mabuti sa eskuwelahan?……. “Boy Ta-e na ang bansag sa iyo hanggang lumayas ka sa lugar niyo para mag-OFW sa ibang bansa…ipagdasal mo lang na wag mong makasalubong sa kalsada ng Stuttgart, Germany, ang isa sa mga kababata mo, habang akbay mo ang gelpren mo at isigaw niya ang bansag mo nuong bata pa kayo na “Boy Ta-e! kamusta na!”. Harinawang na-aliw ko si Papsie mo sa mga ala-alang istambay na mga kalambogeysion’g nabanggit ko"
Udo’
An bansag sarong pagpakaraot kan siisay man na nagpa-uso kaini—tibaad may dakulang kaanggotan sa binansagan. Maski siisay man siguro, dai maoogmang apodon nin sarong tataramon na nungka magiging mahamot. Mamondo, ta an pamilya na Tio Moises bihirang makingirit sa tawo—nin huli na sa bansag na ini, alagad maski para’pa’no, nakakakua man giraray sindang trabahong maghawan sa may eskwelahan o sa libod kan dating kapitan.
Turo’turo
May uno-singkwenta ka lang, makakapabolog ka na sa may Baybay sa may kataid kan tindahan ni Molata—tapos pag kalbo ka nang maray, masusupog ka, masusuya ka kaya makutipas kang pauli sa Banat. Tibaad mahiling ka kan crush mong may tindahan saka karihan sa pantalan. O susurugoton ka kan mga kaklase mong taga-Baybay arog ni Jonel. Dai naghaloy naghali na an mga Jurado sa Zona Doz; si aki kan parabolog na kaklase mo dai mo na nahiling giraray. Kan magbalik sa lolahon, daragahon na siya; ika supot pa man giraray.
Tu’lang
Naroromdoman mo si kagubay ni Nene sa grade 1, na kakolor ni Mente, na may alternative na bansag na Bones. Iningles lang. Daing duda ta maroromdoman mo an garo kalaberang parti daryo kan mga Tagilid sa atubang na Molata. Ngonyan iisipon mo na an mga aki ni Bones siguro may kadikit na man na laman.
Tampa’wak
Malaen an bansag mas lalo kun dai mo naintindihan an kahulugan kaini. Naaarog na man lang an pag-apod kan sarong pangaran base sa kinaugalian o sa natu’dan nang pagkabisto sa personalidad o pamilya. Minsan man nanggad an bansag, naisasambit, naipapalakop nin huli sa grabeng kaanggotan o pagkasuya. Inda.
Talapang
Maski ngonyan dai mo pa maintindihan kun ta’no ta an daing hwisyong aki na si Roderick—na ngonyan gurang na man ta kuta’ na kagubay mo siya sa eskwela—iyo an maroromdoman mo sa bansag na ini. An makaherak na estado kan saiyang pag-iisip—na dai mo manenegaran mas lalo kun matukaw ka sa enotan pagsimba mo sa kapilya—mas mapararom lang kan saimong pagtubod sa daing-kabaing na misteryo asin kaomawan kan satong Kagurangnan.
Tagilid
Taragilid an harong na maaagihan mo pasiring sa Baybay, siguro sa posisyon kan mga harigi kaini. Maski gayod bakong side-view hali sa tinampo an kiling mo sa may ka-Analyn, kan pigtugdok an harong tibaad may nakabalagbag na gapo an sarong harigi kaini, dangan sa pag-agi kan panahon dai na nahira pa. Sa istorya ni Joan na sarong mahuyong aki, nahihiling mo an capacidad kan tawong maging matanos nin huli ta siya nakakanood nin tama. Nin huli ta aram niya an tama. Kaya nungka nuarin man an buhay niya malalaag sa tagilid. Hilingon an Balagbag.
Singaki’
Mayo kang gayong madadangog manongod sa ama kan kaklase mong taga-Banat sagkod sa matuang aki kaining naging aktibo man na hoben sa barangay, nin huli na siguro ta an tuninong na buhay nakukua sa mas tuninong asin hipos na pakikiiba. Hilingon an Amid.
Pating
May pamilyang nag-estar sa dating harong na hinalean kan tiyaon mo. Kun mahihiling mo an ama nindang malungsi na halangkawon na tawo, maiisip mong dai tatao an nagbansag sainda—o tibaad sa ibang pagkakataon, an malangsion na kinunot [ta dai lina’ganan nin bastanteng la’ya] na tininda sagkod kinakan sa saindang karihan bakong pagi o tabangungo kundi balyena.
Pa’sit
Madaling ipaliwanag an bansag na ini na nagtutuyaw sa ugali kan tawong minsan bagla ta aki o pusngak pa man nanggad na kaipuhan pa an tabang kan magurang para maging malinig sa saiyang hawak. Pero kun an pagkaaking arog kaini napapabayaan asin dai nagigiyahan kan magurang, siisay man baya an nadadamay kan danyos kundi an gabos na katungdan? Iba pang apod, pa’siter [sarong tawong namama’sit o trabaho an pag-pa’sit].
Onabis
Tibaad hali sa kantang Espanyol na may lirikong, Solamente, Una vez. Sa Ingles gayod, one time only. Yaon sa memorya mo an pagtandayag kan damulag na guyod-guyod kan ama ni Junior hali sa oma ninda sa Banat. An gurang may ugom na mama’, kolor kamagong an ngaragngag nin huli sa tabako sagkod bunga, puti-puti an buhok dahil sa kolor bali’gang na kublit, alagad an dungo niya mestizo. Una vez, Senior. Una vez, Junior. Una vez, tisoy.
Maleta
An ama paratambal an sideline. Kaya kun nakagat ka kan ido sa libod, dumalagan ka tulos ki Pay Elis, mayo ka nang problema. Pero nata’ maleta? Tibaad an sarong aking nag-istar na ta nakaagom nin taga-Naga pag-uli pag pista may darang sangkaterbang maleta. Pero para sa gabos na aking babayi kan mag-agom na Bago, may most eligible bachelor na taga-Baybay na driver kan halabaon na jeep ni Magan saka sarong CAFGUng nadestino sa checkpoint sa Banat an nagpatuyatoy magdara man kan mga maleta ninda para magdagos dangan mag-estar nang haman sa harong ni Pay Elis asin kan saiyang mga kadaragahan.
Lupig
Naipagamiaw sa gabos an bansag na ini huli sa dakulang pagpapakaraot. O nin huli sa libog kan tawong binansagan—an tataramon pano nin karigsokan, pano’ nin karara’tan. Pero an realidad sa barangay kaidto—bibihira an istoryang panlulupig o panlulugos. O tibaad mayong kaso ta mayo man nagrereklamo. Baga man igwang kaso, magayon sabihon sa mga kahobenan na an babayi sagkod lalaki nag-pakro’ man lang.
Langoy
Yaon sa memorya ta an itsura kan haralangkawon na mag-arama, o mag-irinang taga-Iraya—mga Yao Ming an pagka-langkaw. Six-footer maski an nguhod na aking sadit pa—haralabaon an kalamias. Siempre sa paturungkadan hanggang sa Mauban, ultimong mga kabuhan ni Diaz an nakaantos. Siisay man baya sainda an malalamos? O ano daw ta bakong Sangkayaw?
Laki’
Sa tradisyon na ipinaorog sa mga bansag na Amid, Irago, Singaki,’ o minsan Buaya, an bansag tibaad nakua sa itsura kan lalaking an buhay-buhay sa barangay prominente nin huli ta kun kadakul-dakul an aki. Sarong dosenang aki, oragon man nanggad. Kun lampas anom an aki mo, listong minakuldas an isip kan ibang tawo na ika mahilig, o matinik sa sex. An mga bansag na animal, o supernatural minasabi kan superhuman mong capacidad. Dawa ngani an agom na si Tia Sining bihirang magngirit kun masasambitan mo an manongod sa saiyang maboot asin trangkilong agom.
La-hot
Simple an recipe mo. Urubaki an kabangang latang tres colores na hali pang Buyo. Siriakon mo an kamoteng katamtaman an pagkadarakula. [Amay pa lang, suguon mo na an aking maghagad nin tanglad sa kataid—siguradohon mo lang na dai maglantuag.] Mag-ga’ga nin tolong tabong inuman na tubig sa kawa. Kun nagkakala-kaga’ na an tubig, ilaag na an mga kamote. Dai paglingawing asinan an tubig bago ga’gaon. Tama lang an tinungod mong sarong kilong asukar na 99. Dai dapat ma-lu’nok an kamote—daing data man an rurunot na kamoteng nagralataw-lataw sa lasaw na sabaw. Si tanglad, garo dai mo pa nailaag. Ano an namit ka’yan? Kun masala’ ka sa pagluto kan simpleng lutoon na ini, sa sunod na hapon baduya na man an lutuon mo. Baka mas masiram. Bakong may singilon ka pa sa mga nag-eentre-kuwatro ka Langoy?
La’bunok
Magayon magkawat sa mahiwas na oma ni Tio Berto harani sa may tinampo. Pag-uuran nin makusog, an tubig minadalihig hali sa ba’bul na Absin. Kaya kun marawraw ka sa oma—maguma nin talusog sa may imburnal o mapaatong nin baru-baroto—maluway-luway ka lang ta aram mong pirang beses nang nag-ralabunok si Tiong Berto sa sadiri niyang laboy, kaaarado, kahihilamon—kababantay kan saiyang paroy. Hilinga, an mga muro niya sa bitis bararikig na sa pirang taon nang pag-ooma. Dugay na man siyang nagtatanom nin paroy. Nag-aani. Naggiginik. Nagtatahop. Nagbubu’nag. Nagpoponpon. Nagpapamolino. Siempre kaibahan kan mga makuapo niyang aki ni Tiang Cely. Daog ka lamang ni Judita sa paghilamon.
La’ya
Dai ka magngalas kun ta’no an mga Saavedra binansagan la’ya. Derivative ‘yan kan la’yab, o pareho kan ilad. An mga aki ni Eta sagkod ni Miling natural na mala’yabon [negatibong basa—marugi, mainartehon; positibong basa—karinyoso, romantiko]. La’yab! La’tog! La’tog, la’yab! Yan! Puwera suba, maray-rahay na agom an mga Saavedra. La’ya. Dawa saen na lutuon sa kusina, pirming may panpanamit an mga Saavedra—hinahali an langsi kan dilis-Pasacao o turingan, pinapana’gom an matayam na sabaw kan gina’gang karne. Maski girison, o mas maray pulpugon, an tagok na maharang-harang, lintian na siram!
Kulatid
Naitatak sa sarong kaklaseng maniwang an tataramon na ini na siguro pirang Bikolanong doctor lang an may aram. Siempre pag nagtaba na an maniwang na lalaki pagkatapos mag-agom, an pagbansag siguro mapopondo na. Dawa an mga ulod-ulod sa bituka kan mga aki yaraon pa.
Balo’og
An apelyido kan sarong dakulang maestra sagkod an maray-rahay na niyang impluwensyang naipasabot sa gabos na ka-rabuz asin kabarangay, naging sarong dakulang balaog,o biyaya sa Bagacay. An maestra amay na nabalo, kaiba an anom na nailong mga aki; nagtios an pagbuhay kan pamilyang ini. Sa simpleng buhay sa barangay nakanood an magturugang na maglapigot nin huli man lang sa saindang ina. Higos, tiyaga sagkod pagka-magalang sa tawo dai nawara. An magturugang nagdarakula asin nabuhay sa gusing hali sa dagat—bugitis sagkod tiad-tiad na tinatakad sa Veedol, dangan an pinatos na tiniktik, tahong, saka baloog na tinatangro kan taga-Baybay paboritong gisahon o minsan sabawan para sa mainit na pangudtuhan o pamanggihan sa malipotlipot na banggi. Duwang bagay man nanggad an buhay—pagtios saka sarong tasang sinabawan na baloog. Puwede man an Balaog. Hilingon an Balaw.
Balaw
Hiniram man o la’bas, pirming masiram an ginisang balaw sa kadakul-dakul na kamatis na tina’wanan pa hali sa libod. Nin huli ta mayong sogok na pang-omelet, bastante na an kapeng tutong na bagas para dai mo malingawan na nagpamahaw ka bago mag-larga pa Naga para mag-eskwela. Dai baya pag lingawi an balon na balaw para sa entirong semana—pwedeng pambangot sa alang na natong; pang-duwa sa sa’bang gaga’gaon para sa pamahaw. Dai ka magsuba sa nagkakakan nin balaw ara-aldaw—iyo iyan an nagpapalisto sa mahigos mag-adal. Dai mo pa siguro nadangog si istoryang kan aking matali na aki kan Balaw.
Balagbag
Bakong tanos. Pero bako man suwi. Nakakaulang lang. Iba man idtong ulang-ulang. Mas lalong harayo na an buru-budlangan. Sa propesyon ni Gasoy ngonyan, pirmi nang siya an dakulang ulang-ulang sa buhay kan mga may morosong consumedores kan Casureco na talaga man nanggad consumido na sa electric bill nindang bulan-bulan naglalangkaw. May PPA na, may E- VAT pa!
Aswang
Dawa an mga mata ninda bakong diretso an hiling sa tawo, nin huli siguro ta dakul an aram na sikreto—dai ka tulos matubod sa pagpapakaraot nin huli ta an aking matua magayon-gayon na maboot-boot pa; an matuang lalaki mainadal, matali dangan mahigos. An pamilya mayo man problema, siguro ta’ an tawo mas nagtutubod sa dai nahihiling. Ignorante sa Diyos, natatagalpo siya sa sadiring gawi-gawing dai diretso. Pero kan maaraman mong pirang aki sa tulak an nawara kan mga inang nagpabaton, maduwa-duwa ka; asin ta kan mahilot kan misteryosang babayi an helangon mong tiyuon, mangalas ka ta naparahay siya. asin ta kun masasabotan mong an mga bados na nasambit daing tultol na pagkakan, asin ta an tiyuon mo marigsok nanggad sa laman—sa rarom kan eksperiensyang ini, tutubudan mo asin tutungkusan an duwang bagay—sciencia sagkod paciencia.
Amid
Basi’ an kolor kan kublit ninda an dahilan, pero mas orog diyan, an pagkompara sa saindang pamilya sa sarong oragon na hayop sa kadlagan, dai na kaipuhan pang ipaliwanag. An pamilya ni Boboy saka an ama niyang si Tio Lino pirmi nang yaon sa list of major figures sa Bagacay, nin huli na man kan saindang kaisugan, kan saindang kasarigan. Bistado si Elino bilang kagawad kaidto. O Siisay man baya an makakalingaw sa mag-agom na albularyong lakop-lakop an pambobolong sa mga ka-barrio nindang may helang o na-anayo—magpoon sa naingas hasta sa natuka nin halas. Dai makangangalas kun ta’no kuru-kulambitay an saindang popularidad sa kada kabarangay sa Bagacay.
Agap
Mayo kang gayong maromdoman sa sarong kaklaseng si Jaime sa Grade 1 kaidto, ta siguro mabooton siya. Daing gayong girong, bara’gohon an gamit niya kan naglalaog sa klase. Buru-budlangan ka pa man ngani sa klase ni Nene kaidto kaya garo saling-pusa ka na, maski kadto pa. Terno pa an short sa t-shirt niya sagkod an mga gamit sa bag makolor sagkod garo bagang maogma. Garo man lang ika. Pero an amay niyang pagkagadan kan siya malamos sa tanga’—ta dai nasalbar kan mga kairiba niya—mapatunay na an buhay saro man nanggad na irony, o kabalintunaan. May you rest in peace, Jaime.
2 comments: